Cytoplazma to cała zawartość komórki między błoną komórkową a jądrem. Składa się z cytozolu – półpłynnej substancji podstawowej, w której zachodzi wiele reakcji metabolicznych – oraz zawieszonych w nim organelli i struktur białkowych, takich jak cytoszkielet i rybosomy. Cytoplazma żywych komórek jest w ciągłym ruchu.
Cytozol – właściwości
- to roztwór koloidalny: ośrodkiem rozpraszającym jest woda, a fazą rozproszoną – duże cząsteczki, głównie białka i polisacharydy,
- może występować w stanie zolu (bardziej płynnym, silnie uwodnionym) lub żelu (bardziej gęstym, odwodnionym); przejścia zol–żel umożliwiają m.in. ruch pełzakowaty ameb,
- w cytozolu zachodzą m.in. glikoliza, synteza kwasów tłuszczowych i synteza białek na wolnych rybosomach,
- zawiera jony, cukry, aminokwasy, nukleotydy i enzymy.
Część komórek dzieli cytoplazmę na gęstszą, zewnętrzną ektoplazmę i rzadszą, wewnętrzną endoplazmę – wyraźnie widać to u ameb.
Ruchy cytoplazmy
- ruch rotacyjny – cytoplazma płynie w jednym kierunku wzdłuż ścian komórki, wokół dużej wakuoli (np. w komórkach moczarki),
- ruch cyrkulacyjny – cytoplazma płynie w różnych kierunkach pasmami przecinającymi wakuolę,
- ruch pulsacyjny – przepływ z okresową zmianą kierunku (np. u śluzowców),
- ruch pełzakowaty – tworzenie nibynóżek (ameby, leukocyty).
Ruchy cytoplazmy ułatwiają rozprowadzanie substancji i organelli w komórce. Napędzają je białka cytoszkieletu (aktyna i miozyna).
Cytoszkielet
Cytoszkielet to przestrzenna sieć włókien białkowych, która nadaje komórce kształt, umożliwia ruch komórki i transport wewnątrz niej, a także bierze udział w podziale komórki.
| Element | Budowa | Funkcje |
|---|---|---|
| Mikrofilamenty (filamenty aktynowe) | najcieńsze włókna z białka aktyny | ruch pełzakowaty, ruchy cytoplazmy, skurcz mięśni (z miozyną), cytokineza komórek zwierzęcych |
| Filamenty pośrednie | włókna o średniej grubości z różnych białek (np. keratyny) | wytrzymałość mechaniczna komórki, utrzymanie położenia jądra |
| Mikrotubule | najgrubsze, rurkowate struktury z białka tubuliny | budowa wrzeciona podziałowego, rzęsek i wici, transport pęcherzyków i organelli |
W komórkach zwierzęcych mikrotubule wyrastają z centrosomu zawierającego parę centrioli. Rzęski i wici eukariotyczne mają charakterystyczny układ mikrotubul 9×2 + 2.
Rybosomy i inne struktury nieplazmatyczne
- rybosomy – zbudowane z rRNA i białek, bez błony; miejsce syntezy białek; występują wolno w cytozolu lub na szorstkiej siateczce śródplazmatycznej,
- materiały zapasowe – ziarna skrobi (rośliny), ziarna glikogenu (zwierzęta, grzyby), krople tłuszczu,
- kryształy – np. szczawianu wapnia w komórkach roślin.
Najczęstsze błędy na maturze
- „Cytoplazma i cytozol to to samo” – cytozol to płynna część cytoplazmy; cytoplazma obejmuje też organella.
- „Rybosomy są otoczone błoną” – rybosomy nie mają błony.
- Mylenie mikrotubul z mikrofilamentami – wrzeciono podziałowe tworzą mikrotubule; ruch pełzakowaty – mikrofilamenty.
Zobacz też: Struktury komórki otoczone pojedynczą błoną · Mitochondria i plastydy · Jądro komórkowe · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Biologia →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
