Dobór naturalny to proces, w którym osobniki lepiej przystosowane do warunków środowiska częściej przeżywają i pozostawiają więcej potomstwa, przekazując mu swoje allele. W efekcie korzystne cechy stają się w populacji coraz częstsze. Wyróżnia się trzy typy doboru naturalnego: stabilizujący, kierunkowy i rozrywający. Dobór naturalny jest głównym czynnikiem prowadzącym do adaptacji organizmów.
Na czym polega dobór naturalny?
Według Karola Darwina:
- organizmy wydają na świat więcej potomstwa, niż może przeżyć,
- osobniki w populacji różnią się od siebie (zmienność), a część tych różnic jest dziedziczna,
- między osobnikami dochodzi do konkurencji o zasoby,
- przeżywają i rozmnażają się głównie osobniki najlepiej dostosowane – ich cechy są przekazywane potomstwu.
Miarą „sukcesu” w doborze naturalnym jest nie siła czy długość życia, lecz dostosowanie (fitness) – liczba potomstwa zdolnego do rozrodu, przekazana następnemu pokoleniu.
Typy doboru naturalnego
Rozkład wielu cech w populacji (np. wielkości ciała) ma kształt krzywej Gaussa – najwięcej jest osobników o wartościach średnich, a najmniej o skrajnych. Dobór naturalny zmienia ten rozkład na trzy sposoby:
| Typ doboru | Które osobniki są preferowane? | Skutek | Kiedy działa? |
|---|---|---|---|
| Stabilizujący | o cechach średnich; eliminowane są osobniki skrajne | zmniejsza się zmienność, średnia się nie zmienia | w stałych warunkach środowiska |
| Kierunkowy | o jednej skrajnej wartości cechy | przesuwa się średnia wartość cechy | gdy środowisko zmienia się w określonym kierunku |
| Rozrywający (różnicujący) | o obu skrajnych wartościach; eliminowane są osobniki średnie | populacja dzieli się na dwie grupy; może prowadzić do powstania nowych gatunków | gdy środowisko jest niejednorodne |
Przykłady
- Stabilizujący – masa urodzeniowa noworodków: dzieci o bardzo małej i bardzo dużej masie częściej miały w przeszłości mniejsze szanse przeżycia.
- Kierunkowy – melanizm przemysłowy u krępaka nabrzozaka: w XIX-wiecznej Anglii, gdy pnie drzew pokryły się sadzą, ciemne motyle były trudniej dostrzegane przez ptaki i stały się liczniejsze od jasnych. Po ograniczeniu zanieczyszczeń proporcje się odwróciły. Innymi przykładami są oporność bakterii na antybiotyki i owadów na insektycydy.
- Rozrywający – populacje, w których korzystne są dwie odmienne strategie, np. ptaki z dziobami przystosowanymi do dwóch rodzajów pokarmu.
Dobór płciowy
Szczególną formą doboru jest dobór płciowy – osobniki konkurują o partnerów do rozrodu. Prowadzi to do powstawania cech zwiększających sukces rozrodczy, nawet jeśli utrudniają przeżycie, np. ogon pawia, poroże jeleni czy śpiew ptaków.
Dobór sztuczny
Dobór sztuczny przeprowadza człowiek, wybierając do rozmnażania osobniki o pożądanych cechach. W ten sposób powstały rasy zwierząt hodowlanych i odmiany roślin uprawnych – np. wszystkie rasy psów pochodzą od wilka, a kapusta, kalafior, brokuł i jarmuż – od jednego gatunku dzikiej kapusty. Darwin traktował dobór sztuczny jako model, który pomaga zrozumieć działanie doboru naturalnego.
Skutki działania doboru naturalnego
- adaptacje – przystosowania budowy, fizjologii i zachowania do środowiska,
- zmiana częstości alleli w puli genowej populacji,
- w połączeniu z izolacją – powstawanie nowych gatunków (specjacja).
Najczęstsze błędy na maturze
- „Dobór naturalny tworzy nowe cechy” – nowe allele powstają przez mutacje; dobór jedynie wybiera spośród istniejącej zmienności.
- „Przeżywa najsilniejszy” – przeżywa i rozmnaża się najlepiej przystosowany do danych warunków.
- Mylenie doboru kierunkowego z rozrywającym – kierunkowy preferuje jedną skrajność, rozrywający – obie.
Zobacz też: Czynniki ewolucyjne · Typy specjacji · Teorie Lamarcka i Darwina · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Biologia →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
