Miłorząb dwuklapowy – żywa skamieniałość wśród roślin nagonasiennych

0

Jesienią trudno go przeoczyć: w parkach i przy ulicach polskich miast nagle rozbłyska złotożółtym kolorem, a po kilku dniach zrzuca liście niemal jednocześnie, tworząc pod koroną żółty dywan. Miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba) to jedno z najbardziej niezwykłych drzew świata – jedyny żyjący przedstawiciel linii roślin, która pojawiła się na Ziemi ponad 250 milionów lat temu. Karol Darwin nazwał go „żywą skamieniałością”.

Żywa skamieniałość

Rośliny z grupy miłorzębowych pojawiły się w permie, a największą różnorodność osiągnęły w erze mezozoicznej, gdy rosły obok dinozaurów. Liście bardzo podobne do dzisiejszych znamy ze skał jurajskich. Potem grupa stopniowo zanikała i do naszych czasów przetrwał tylko jeden gatunek. W stanie dzikim miłorząb niemal zniknął – dzikie lub półdzikie populacje zachowały się prawdopodobnie tylko w kilku rejonach Chin. Gatunek przetrwał dzięki ludziom, którzy od stuleci sadzili go przy świątyniach buddyjskich w Chinach i Japonii.

Miłorząb słynie z wytrzymałości. Znosi zanieczyszczenie powietrza, zasolenie i choroby, dlatego chętnie sadzi się go w miastach. Kilka drzew rosnących w Hiroszimie przetrwało wybuch bomby atomowej w 1945 roku i wypuściło nowe pędy.

Liście jak wachlarze

Kilka żółtych, jesiennych liści miłorzębu dwuklapowego o wachlarzowatym kształcie, ułożonych promieniście na jasnym tle – widoczne wcięcie dzielące blaszkę na dwie klapy
Jesienne liście miłorzębu – wachlarzowate, z wcięciem dzielącym je na dwie klapy. Fot. Franz van Duns, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.

Liście miłorzębu wyglądają zupełnie inaczej niż igły innych nagonasiennych. Mają kształt wachlarza, często z wcięciem dzielącym blaszkę na dwie klapy – stąd nazwa gatunkowa biloba, czyli „dwuklapowy”. Nerwy biegną w nich wachlarzowato i wielokrotnie rozwidlają się dychotomicznie, bez siateczki typowej dla roślin okrytonasiennych. To cecha prymitywna, znana z bardzo dawnych roślin. Na krótkopędach liście wyrastają w pęczkach, na długopędach – pojedynczo.

Dlaczego miłorząb to roślina nagonasienna?

Choć miłorząb ma szerokie liście i „owoce”, należy do nagonasiennych, podobnie jak sosny i świerki. Jego zalążki nie są zamknięte w zalążni, lecz osadzone są odkryte na szypułkach – po dwa na końcu każdej z nich. To, co wygląda jak owoc, jest w rzeczywistości nasieniem z mięsistą zewnętrzną warstwą łupiny. Prawdziwych owoców miłorząb nie wytwarza, bo – jak wszystkie nagonasienne – nie ma słupka. Porównanie obu grup roślin nasiennych znajdziesz w artykule Rośliny nasienne – porównanie i charakterystyka.

Drzewa męskie i żeńskie

Miłorząb jest rośliną dwupienną: każde drzewo jest albo męskie, albo żeńskie. Na drzewach męskich powstają kotkowate kłosy z pylnikami, a na żeńskich – zalążki. Pyłek przenoszony jest przez wiatr.

Dojrzałe nasiona drzew żeńskich mają mięsistą osnówkę, która po opadnięciu wydziela bardzo nieprzyjemny zapach, przypominający zjełczałe masło. Odpowiada za niego m.in. kwas masłowy. Dlatego w miastach chętnie sadzi się drzewa męskie, rozmnażane wegetatywnie.

Plemniki z wicią – odkrycie z 1896 roku

Najbardziej zaskakujący jest sposób zapłodnienia. Pyłek miłorzębu po dotarciu do zalążka wytwarza łagiewkę, która jednak nie dostarcza nieruchomych komórek plemnikowych, jak u większości roślin nasiennych. Uwalnia duże, ruchliwe plemniki pokryte tysiącami wici, które w płynie wewnątrz zalążka podpływają do komórki jajowej. Opisał to w 1896 roku japoński botanik Sakugoro Hirase. Podobne ruchliwe plemniki mają tylko sagowce. To żywe świadectwo tego, że przodkowie roślin nasiennych rozmnażali się podobnie jak paprotniki – za pomocą pływających plemników.

Cykl rozwojowy w skrócie

  • Dominuje sporofit – samo drzewo (2n).
  • Na drzewach męskich w mikrosporangiach powstają ziarna pyłku (silnie zredukowane gametofity męskie).
  • W zalążkach drzew żeńskich rozwija się gametofit żeński z komórkami jajowymi.
  • Po zapyleniu (wiatr) i zapłodnieniu przez ruchliwe plemniki powstaje zarodek, a z zalążka – nasienie.

Ogólny schemat rozmnażania nagonasiennych opisujemy w artykule Cykl rozwojowy i charakterystyka roślin nagonasiennych.

Jak rozpoznać miłorząb w parku?

Miłorząb łatwo pomylić z innymi drzewami tylko z daleka. Z bliska zdradzają go:

  • liście – wachlarzowate, skórzaste, bez wyraźnego nerwu głównego, na długich ogonkach;
  • krótkopędy – grube, pokryte bliznami „kikuty” na gałęziach, z których wyrastają pęczki liści;
  • pokrój – młode drzewa są smukłe i nieregularne, starsze tworzą szeroką koronę;
  • jesienne przebarwienie – intensywnie złote, a liście opadają w ciągu kilku dni;
  • nasiona – u drzew żeńskich żółte, wielkości wiśni, o charakterystycznym zapachu.

Warto przyjrzeć się takiemu drzewu i porównać je z rosnącymi obok sosnami czy modrzewiami. Wszystkie należą do nagonasiennych, a jednak wyglądają zupełnie inaczej – to dobra lekcja, że do klasyfikacji roślin liczy się budowa organów rozmnażania, a nie kształt liści.

Sprawdź się: miłorząb dwuklapowy

Zaznacz odpowiedzi i kliknij „Sprawdź”. Wyniki nie są nigdzie zapisywane.

1. Do jakiej grupy roślin należy miłorząb dwuklapowy?

Mimo szerokich liści miłorząb jest rośliną nagonasienną – jego zalążki nie są zamknięte w zalążni.

2. Co oznacza, że miłorząb jest rośliną dwupienną?

U roślin dwupiennych organy męskie i żeńskie powstają na różnych osobnikach.

3. Co niezwykłego odkrył w 1896 r. Sakugoro Hirase?

Łagiewka pyłkowa miłorzębu uwalnia ruchliwe plemniki – cechę znaną poza tym tylko u sagowców.

4. Skąd pochodzi nieprzyjemny zapach nasion miłorzębu?

Mięsista warstwa łupiny nasienia wydziela m.in. kwas masłowy – stąd zapach zjełczałego masła.

5. Dlaczego miłorząb nazywa się „żywą skamieniałością”?

Miłorzębowe pojawiły się w permie; do dziś przetrwał tylko jeden gatunek.

Najczęstsze pytania

Czy miłorząb to drzewo liściaste czy iglaste?

Botanicznie to roślina nagonasienna, choć ma liście, a nie igły, i zrzuca je na zimę. W ogrodnictwie bywa zaliczany do drzew liściastych ze względu na wygląd.

Czy w Polsce rośnie miłorząb?

Tak – nie występuje dziko, ale jest powszechnie sadzony w parkach, ogrodach botanicznych i przy ulicach. Najstarsze okazy w Polsce mają ponad dwieście lat.

Sprawdź się w zestawie Rośliny nagonasienne – zadania otwarte. Całą botanikę do matury zebraliśmy w przewodniku Rośliny do matury.

Źródła

  • P. Crane, Ginkgo: The Tree That Time Forgot, Yale University Press, 2013 – historia i biologia miłorzębu.
  • S. Hirase, „Spermatozoid of Ginkgo biloba”, Botanical Magazine (Tokyo) 10 (1896) – pierwszy opis ruchliwych plemników miłorzębu.

Zdjęcie wyróżniające: Miłorząb dwuklapowy jesienią – złote przebarwienie liści to jego znak rozpoznawczy. Fot. Flocci Nivis, CC BY 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.

Oceń ten post
Sprawdź się przed maturą
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Rośliny nago- i okrytonasienne →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x