Miłorząb dwuklapowy – żywa skamieniałość wśród roślin nagonasiennych
Jesienią trudno go przeoczyć: w parkach i przy ulicach polskich miast nagle rozbłyska złotożółtym kolorem, a po kilku dniach zrzuca liście niemal jednocześnie, tworząc pod koroną żółty dywan. Miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba) to jedno z najbardziej niezwykłych drzew świata – jedyny żyjący przedstawiciel linii roślin, która pojawiła się na Ziemi ponad 250 milionów lat temu. Karol Darwin nazwał go „żywą skamieniałością”.
Żywa skamieniałość
Rośliny z grupy miłorzębowych pojawiły się w permie, a największą różnorodność osiągnęły w erze mezozoicznej, gdy rosły obok dinozaurów. Liście bardzo podobne do dzisiejszych znamy ze skał jurajskich. Potem grupa stopniowo zanikała i do naszych czasów przetrwał tylko jeden gatunek. W stanie dzikim miłorząb niemal zniknął – dzikie lub półdzikie populacje zachowały się prawdopodobnie tylko w kilku rejonach Chin. Gatunek przetrwał dzięki ludziom, którzy od stuleci sadzili go przy świątyniach buddyjskich w Chinach i Japonii.
Miłorząb słynie z wytrzymałości. Znosi zanieczyszczenie powietrza, zasolenie i choroby, dlatego chętnie sadzi się go w miastach. Kilka drzew rosnących w Hiroszimie przetrwało wybuch bomby atomowej w 1945 roku i wypuściło nowe pędy.
Liście jak wachlarze

Liście miłorzębu wyglądają zupełnie inaczej niż igły innych nagonasiennych. Mają kształt wachlarza, często z wcięciem dzielącym blaszkę na dwie klapy – stąd nazwa gatunkowa biloba, czyli „dwuklapowy”. Nerwy biegną w nich wachlarzowato i wielokrotnie rozwidlają się dychotomicznie, bez siateczki typowej dla roślin okrytonasiennych. To cecha prymitywna, znana z bardzo dawnych roślin. Na krótkopędach liście wyrastają w pęczkach, na długopędach – pojedynczo.
Dlaczego miłorząb to roślina nagonasienna?
Choć miłorząb ma szerokie liście i „owoce”, należy do nagonasiennych, podobnie jak sosny i świerki. Jego zalążki nie są zamknięte w zalążni, lecz osadzone są odkryte na szypułkach – po dwa na końcu każdej z nich. To, co wygląda jak owoc, jest w rzeczywistości nasieniem z mięsistą zewnętrzną warstwą łupiny. Prawdziwych owoców miłorząb nie wytwarza, bo – jak wszystkie nagonasienne – nie ma słupka. Porównanie obu grup roślin nasiennych znajdziesz w artykule Rośliny nasienne – porównanie i charakterystyka.
Drzewa męskie i żeńskie
Miłorząb jest rośliną dwupienną: każde drzewo jest albo męskie, albo żeńskie. Na drzewach męskich powstają kotkowate kłosy z pylnikami, a na żeńskich – zalążki. Pyłek przenoszony jest przez wiatr.
Dojrzałe nasiona drzew żeńskich mają mięsistą osnówkę, która po opadnięciu wydziela bardzo nieprzyjemny zapach, przypominający zjełczałe masło. Odpowiada za niego m.in. kwas masłowy. Dlatego w miastach chętnie sadzi się drzewa męskie, rozmnażane wegetatywnie.
Plemniki z wicią – odkrycie z 1896 roku
Najbardziej zaskakujący jest sposób zapłodnienia. Pyłek miłorzębu po dotarciu do zalążka wytwarza łagiewkę, która jednak nie dostarcza nieruchomych komórek plemnikowych, jak u większości roślin nasiennych. Uwalnia duże, ruchliwe plemniki pokryte tysiącami wici, które w płynie wewnątrz zalążka podpływają do komórki jajowej. Opisał to w 1896 roku japoński botanik Sakugoro Hirase. Podobne ruchliwe plemniki mają tylko sagowce. To żywe świadectwo tego, że przodkowie roślin nasiennych rozmnażali się podobnie jak paprotniki – za pomocą pływających plemników.
Cykl rozwojowy w skrócie
- Dominuje sporofit – samo drzewo (2n).
- Na drzewach męskich w mikrosporangiach powstają ziarna pyłku (silnie zredukowane gametofity męskie).
- W zalążkach drzew żeńskich rozwija się gametofit żeński z komórkami jajowymi.
- Po zapyleniu (wiatr) i zapłodnieniu przez ruchliwe plemniki powstaje zarodek, a z zalążka – nasienie.
Ogólny schemat rozmnażania nagonasiennych opisujemy w artykule Cykl rozwojowy i charakterystyka roślin nagonasiennych.
Jak rozpoznać miłorząb w parku?
Miłorząb łatwo pomylić z innymi drzewami tylko z daleka. Z bliska zdradzają go:
- liście – wachlarzowate, skórzaste, bez wyraźnego nerwu głównego, na długich ogonkach;
- krótkopędy – grube, pokryte bliznami „kikuty” na gałęziach, z których wyrastają pęczki liści;
- pokrój – młode drzewa są smukłe i nieregularne, starsze tworzą szeroką koronę;
- jesienne przebarwienie – intensywnie złote, a liście opadają w ciągu kilku dni;
- nasiona – u drzew żeńskich żółte, wielkości wiśni, o charakterystycznym zapachu.
Warto przyjrzeć się takiemu drzewu i porównać je z rosnącymi obok sosnami czy modrzewiami. Wszystkie należą do nagonasiennych, a jednak wyglądają zupełnie inaczej – to dobra lekcja, że do klasyfikacji roślin liczy się budowa organów rozmnażania, a nie kształt liści.
Sprawdź się: miłorząb dwuklapowy
Zaznacz odpowiedzi i kliknij „Sprawdź”. Wyniki nie są nigdzie zapisywane.
1. Do jakiej grupy roślin należy miłorząb dwuklapowy?
2. Co oznacza, że miłorząb jest rośliną dwupienną?
3. Co niezwykłego odkrył w 1896 r. Sakugoro Hirase?
4. Skąd pochodzi nieprzyjemny zapach nasion miłorzębu?
5. Dlaczego miłorząb nazywa się „żywą skamieniałością”?
Najczęstsze pytania
Czy miłorząb to drzewo liściaste czy iglaste?
Botanicznie to roślina nagonasienna, choć ma liście, a nie igły, i zrzuca je na zimę. W ogrodnictwie bywa zaliczany do drzew liściastych ze względu na wygląd.
Czy w Polsce rośnie miłorząb?
Tak – nie występuje dziko, ale jest powszechnie sadzony w parkach, ogrodach botanicznych i przy ulicach. Najstarsze okazy w Polsce mają ponad dwieście lat.
Sprawdź się w zestawie Rośliny nagonasienne – zadania otwarte. Całą botanikę do matury zebraliśmy w przewodniku Rośliny do matury.
Źródła
- P. Crane, Ginkgo: The Tree That Time Forgot, Yale University Press, 2013 – historia i biologia miłorzębu.
- S. Hirase, „Spermatozoid of Ginkgo biloba”, Botanical Magazine (Tokyo) 10 (1896) – pierwszy opis ruchliwych plemników miłorzębu.
Zdjęcie wyróżniające: Miłorząb dwuklapowy jesienią – złote przebarwienie liści to jego znak rozpoznawczy. Fot. Flocci Nivis, CC BY 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Rośliny nago- i okrytonasienne →