Datowanie radiowęglowe – na czym polega?

Datowanie radiowęglowe (metoda C-14) to sposób określania wieku szczątków organicznych – kości, drewna, węgla drzewnego, nasion czy tkanin – na podstawie zawartości promieniotwórczego izotopu węgla 14C. Pozwala datować materiały sprzed nawet około 50 tysięcy lat i jest jednym z najważniejszych narzędzi archeologii.

Na czym polega metoda?

W górnych warstwach atmosfery promieniowanie kosmiczne stale wytwarza niewielkie ilości węgla-14. Trafia on do dwutlenku węgla, a dalej – przez fotosyntezę i łańcuchy pokarmowe – do wszystkich organizmów. Dopóki organizm żyje, stosunek 14C do zwykłego węgla-12 w jego tkankach jest w przybliżeniu taki jak w atmosferze. Po śmierci wymiana ustaje, a węgiel-14 powoli się rozpada.

Okres półrozpadu węgla-14 wynosi około 5730 lat. Oznacza to, że po 5730 latach w próbce zostaje połowa pierwotnej ilości tego izotopu, po kolejnych 5730 latach – jedna czwarta, i tak dalej. Mierząc, ile 14C pozostało, można obliczyć, ile czasu minęło od śmierci organizmu.

Kalibracja – dlaczego wynik trzeba przeliczać?

Ilość węgla-14 w atmosferze nie była w przeszłości stała – zmieniała się m.in. wraz z aktywnością Słońca i polem magnetycznym Ziemi. Dlatego surowy „wiek radiowęglowy” przelicza się na lata kalendarzowe za pomocą krzywych kalibracyjnych, zbudowanych m.in. na podstawie słojów drzew, osadów jeziornych i nacieków jaskiniowych. Wyniki podaje się z przedziałem niepewności, np. „cal. 3250–3100 p.n.e.”.

Od liczników do akceleratorów

Metodę opracował w latach 40. XX wieku Willard Libby, za co w 1960 r. otrzymał Nagrodę Nobla z chemii. Pierwsze pomiary wymagały dużych próbek i liczenia rozpadów. Dziś stosuje się przede wszystkim spektrometrię mas z akceleratorem (AMS), która liczy pojedyncze atomy 14C i wystarcza jej zaledwie miligram węgla – na przykład z jednego ziarna zboża.

Datowanie w Polsce

W Polsce działają m.in. laboratoria radiowęglowe w Gliwicach (Politechnika Śląska) i w Poznaniu. Ich wyniki pomagają datować polskie stanowiska archeologiczne, osady jezior i torfowisk, a także zabytki drewniane.

Ograniczenia

  • Metoda działa tylko dla materiałów, które kiedyś były żywe (lub zawierają węgiel pochodzenia organicznego) – nie da się nią datować kamiennych narzędzi ani skał.
  • Po około 50 tysiącach lat węgla-14 zostaje zbyt mało do pomiaru.
  • Próbki mogą być zanieczyszczone młodszym lub starszym węglem, dlatego tak ważne jest staranne pobranie i oczyszczenie materiału.

Zobacz też dział Człowiek i archeologia oraz artykuł Archeobotanika.

Źródła