Gatunek inwazyjny – co to jest?
Gatunek inwazyjny (inwazyjny gatunek obcy) to roślina, zwierzę, grzyb lub mikroorganizm przeniesiony przez człowieka – celowo lub przypadkiem – poza swój naturalny zasięg, który w nowym miejscu szybko się rozprzestrzenia i szkodzi rodzimej przyrodzie, gospodarce albo zdrowiu ludzi.
Obcy to nie zawsze inwazyjny
Większość gatunków obcych, które trafiają w nowe miejsce, nie przeżywa albo pozostaje rzadka. Wiele roślin uprawnych czy ozdobnych to gatunki obce, które nie wyrządzają szkód. Inwazyjny staje się dopiero ten gatunek, który rozmnaża się bez kontroli i wypiera inne organizmy. Sprzyja mu brak naturalnych wrogów, chorób i konkurentów, które w jego ojczyźnie ograniczały liczebność.
Gatunkiem obcym nie jest natomiast gatunek, który sam, bez pomocy człowieka, rozszerza zasięg – np. przesuwa się na północ wraz z ociepleniem klimatu.
Jakie szkody wyrządzają?
- Wypierają rodzime gatunki, konkurując z nimi o pokarm, światło czy miejsce.
- Polują na rodzime zwierzęta – np. szop pracz czy norka amerykańska niszczą lęgi ptaków.
- Przenoszą choroby – amerykańskie raki przenoszą dżumę raczą, groźną dla rodzimego raka szlachetnego.
- Zmieniają całe ekosystemy – gęste łany nawłoci czy rdestowców zarastają łąki i brzegi rzek.
- Szkodzą ludziom – sok barszczu Sosnowskiego w połączeniu ze słońcem wywołuje poważne oparzenia skóry.
Przykłady z Polski
- Barszcz Sosnowskiego – sprowadzony jako roślina pastewna, dziś zarasta nieużytki i pobocza.
- Nawłoć kanadyjska i późna – rośliny ozdobne, które opanowały porzucone pola.
- Rak pręgowany i rak sygnałowy – wyparły rodzime raki z wielu rzek i jezior.
- Szop pracz i jenot – drapieżniki zagrażające ptakom i płazom.
- Szerszeń azjatycki – drapieżnik polujący m.in. na pszczoły miodne. Pierwsze gniazdo w Polsce znaleziono w 2026 r. pod Krakowem, o czym pisaliśmy w aktualności Szerszeń azjatycki już w Polsce.
Prawo i zwalczanie
W Unii Europejskiej obowiązuje rozporządzenie nr 1143/2014 w sprawie inwazyjnych gatunków obcych. Gatunki z unijnej listy nie mogą być sprowadzane, hodowane, sprzedawane ani wypuszczane do środowiska. W Polsce nadzór nad tym prowadzi Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska. Najtańsza i najskuteczniejsza jest profilaktyka: niewypuszczanie zwierząt domowych i akwariowych do przyrody, niewyrzucanie roślin ozdobnych do lasu oraz zgłaszanie obserwacji nowych gatunków.