Polskie kryształki zmierzyły promieniowanie przy Księżycu. Wyniki IFJ PAN z misji Artemis I

0

Kryształki fluorku litu z Instytutu Fizyki Jądrowej PAN w Krakowie poleciały wokół Księżyca w kapsule Orion podczas misji Artemis I. Analiza zarejestrowanych w nich śladów cząstek pokazała, że dawki promieniowania kosmicznego przy Księżycu są większe niż na niskiej orbicie Ziemi, ale nie aż tak, jak można by się spodziewać. Wyniki opublikowano w czasopiśmie „Radiation Measurements”, a IFJ PAN poinformował o nich PAP 22 października 2026 r.

Co poleciało w Orionie?

Bezzałogowa kapsuła Orion krążyła wokół Księżyca na przełomie listopada i grudnia 2022 r. Na jej pokładzie znajdowały się dwa fantomy, czyli modele ludzkiego ciała, w których rozmieszczono ponad 10 tys. kryształków mierzących dawki promieniowania. Był to eksperyment MARE (Matroshka AstroRad Radiation Experiment). Krakowski instytut dostarczył do niego kilkadziesiąt eksperymentalnych detektorów fluorescencyjnych z fluorku litu (LiF) oraz około 600 detektorów termoluminescencyjnych.

Fantom to manekin z materiałów, które pochłaniają promieniowanie podobnie jak tkanki człowieka. Detektory umieszczone w różnych miejscach i na różnej głębokości takiego „ciała” pokazują, jaką dawkę otrzymałyby poszczególne narządy astronauty, a nie tylko jego skóra czy ściana kapsuły.

Jak działa detektor, który „pamięta” cząstki?

„Fluorescencyjne detektory dawek promieniowania, rozwijane przez nasz instytut na bazie fluorku litu, mają charakter pasywny. Innymi słowy, działają one jak klisze fotograficzne” – wyjaśnił w komunikacie współautor pracy prof. dr hab. Paweł Bilski z IFJ PAN. Cząstka promieniowania jonizującego, przelatując przez kryształ, tworzy w jego sieci krystalicznej defekty – tak zwane centra barwne. W laboratorium pobudza się je niebieskim światłem, a one świecą na czerwono, co widać pod mikroskopem fluorescencyjnym jako ślad przelotu cząstki.

Starsze detektory śladowe z tworzyw sztucznych przed odczytem trzeba trawić chemicznie. Kryształki LiF tego nie wymagają, mają też wyższą rozdzielczość śladów i rejestrują szerszy zakres rodzajów cząstek i energii. Hoduje się je metodą Czochralskiego, czyli przez powolne wyciąganie monokryształu ze stopionego materiału. IFJ PAN opracował je dekadę temu i wciąż rozwija.

Dlaczego odczyt był trudny?

W laboratorium detektory naświetla się wiązką jednego rodzaju cząstek o stałej energii i kierunku. Promieniowanie kosmiczne nadlatuje ze wszystkich stron, zawiera wszystkie naturalnie występujące cząstki i jądra atomowe o bardzo różnych energiach. Pod mikroskopem ślady biegną więc w różnych kierunkach, a cząstki silnie jonizujące zostawiają ciągłe linie, słabo jonizujące – ciągi osobnych punktów. Zespół musiał opracować specjalne metody kalibracji, by wydobyć z tych obrazów dane ilościowe.

Wyniki różniły się od pomiarów typowymi detektorami śladowymi o nie więcej niż 15 proc. we wspólnym zakresie depozycji energii. Kryształki zarejestrowały też wiele śladów cząstek, które oddały mniej energii, niż wynosi dolny próg wykrywania dotychczasowych detektorów.

Przy Księżycu gorzej czy lepiej niż na orbicie?

Na niskiej orbicie wokółziemskiej, gdzie krąży Międzynarodowa Stacja Kosmiczna, dużą część dawki odpowiadają niskoenergetyczne protony uwięzione przez ziemskie pole magnetyczne w pasach Van Allena. Przy Księżycu tych pasów nie ma, ale jest więcej galaktycznego promieniowania kosmicznego o bardzo wysokich energiach – jego cząstki przenikają całe ciało. Dlatego rozkład dawek wewnątrz fantomów był w Orionie praktycznie jednorodny.

„Z naszych pomiarów w ramach eksperymentu MARE wynika, że z uwagi na duże ilości promieniowania galaktycznego całkowite dawki przy Srebrnym Globie są więc co prawda większe niż na orbicie Ziemi, ale nie aż tak bardzo, jak można by się było intuicyjnie spodziewać” – powiedział prof. Bilski. Takie dane są potrzebne do planowania kolejnych, już załogowych lotów programu Artemis. To kolejne polskie urządzenie do „czytania” cząstek z kosmosu – inne wykorzystuje się na przykład do prześwietlania Wawelu mionami.

Ograniczenia

Pomiary pochodzą z jednej misji, trwającej 25,5 dnia, w fantomach, a nie w ciałach astronautów. Natężenie promieniowania przy Księżycu zmienia się z aktywnością Słońca, więc wynik z przełomu 2022 i 2023 r. nie musi odpowiadać innym okresom. Autorzy sami nazywają swoje szacunki wstępnymi, a porównania z niską orbitą opierają się m.in. na wcześniejszym eksperymencie Matroshka na ISS. Artykuł jest dostępny online od 2 września 2026 r. i trafił do listopadowego wydania czasopisma.

Źródła i daty

Zdjęcie wyróżniające: kapsuła Orion i niewidoczna z Ziemi strona Księżyca, 21.11.2022, szósty dzień misji Artemis I – zdjęcie z kamery na końcu panelu słonecznego. Fot. NASA/JSC (art001e000269), domena publiczna, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.

Oceń ten post
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x