Wędrówki ptaków – dlaczego ptaki odlatują i jak znajdują drogę?
Pod koniec sierpnia bociany zbierają się na łąkach w wielkie stada, a we wrześniu i październiku nad Polską ciągną klucze żurawi i gęsi. Wędrówki ptaków to jedno z najbardziej spektakularnych zjawisk w przyrodzie. Niektóre gatunki pokonują co roku dziesiątki tysięcy kilometrów, a i tak wracają do tego samego lasu, a czasem nawet do tego samego gniazda. Jak to możliwe i po co ptaki w ogóle wyruszają w tak niebezpieczną podróż?
Dlaczego ptaki wędrują?
Najkrócej: za pokarmem. Latem w strefie umiarkowanej i w Arktyce dni są długie, a owadów, nasion i innego pożywienia jest pod dostatkiem. To doskonałe warunki do wychowania piskląt. Zimą pokarmu brakuje, dni są krótkie, a woda zamarza. Ptaki, które odlatują na południe, unikają tego okresu niedoboru, a wiosną wracają, by wykorzystać letnią obfitość.
Wędrówka ma jednak swoją cenę: wymaga ogromnego wysiłku, a po drodze czyhają drapieżniki, burze, pustynie i morza. Dlatego nie wszystkie ptaki wędrują. Wróble, sikory czy dzięcioły zostają w Polsce na zimę, a wiele gatunków to wędrowcy częściowi – część populacji odlatuje, część zostaje.
Bocian biały – polski rekordzista
Polska jest jednym z najważniejszych na świecie miejsc lęgowych bociana białego – gniazduje u nas kilkadziesiąt tysięcy par, co stanowi znaczną część światowej populacji tego gatunku. Bociany zimują w Afryce i wędrują dwiema głównymi trasami:
- trasą wschodnią – przez Bosfor, Bliski Wschód i dolinę Nilu do wschodniej i południowej Afryki; korzysta z niej większość bocianów z Polski;
- trasą zachodnią – przez Cieśninę Gibraltarską do zachodniej Afryki; tę drogę wybierają głównie ptaki z zachodniej Europy.
Dlaczego bociany nadkładają drogi, zamiast lecieć prosto przez Morze Śródziemne? To ptaki szybujące. Zamiast machać skrzydłami, wznoszą się na kominach ciepłego powietrza (termikach), które powstają nad nagrzanym lądem, a potem szybują w wybranym kierunku. Nad morzem termiki są słabe, więc bociany omijają duże akweny i koncentrują się w wąskich przesmykach. Dlatego nad Bosforem jesienią można zobaczyć jednocześnie tysiące krążących bocianów.
Rekordy długodystansowców
- Rybitwa popielata wędruje z Arktyki do Antarktyki i z powrotem. Badania z użyciem miniaturowych rejestratorów wykazały, że ptaki z Grenlandii i Islandii pokonują średnio około 70 900 km rocznie – to najdłuższa znana wędrówka zwierzęcia.
- Szlamnik (Limosa lapponica) leci jesienią z Alaski do Nowej Zelandii w jednym, nieprzerwanym locie. Ptaki z nadajnikami satelitarnymi pokonywały ponad 11 tysięcy kilometrów w ciągu około ośmiu dni, bez lądowania, jedzenia i picia.
Przed takim wysiłkiem ptaki intensywnie żerują i odkładają tłuszcz – najbardziej wydajne paliwo. U niektórych drobnych ptaków śpiewających zapasy tłuszczu mogą stanowić nawet połowę masy ciała przed przelotem nad pustynią. Jednocześnie zmniejszają się narządy niepotrzebne w czasie lotu, np. przewód pokarmowy. Przystosowania ptaków do lotu opisujemy w artykule Ptaki – budowa zewnętrzna i układy.
Jak ptaki znajdują drogę?

Nawigacja ptaków to wciąż jedna z największych zagadek biologii. Wiemy, że ptaki korzystają z kilku źródeł informacji jednocześnie, a gdy jedno zawodzi, posiłkują się innym.
Kompas słoneczny i gwiezdny
Ptaki wędrujące w dzień orientują się według położenia słońca, uwzględniając porę dnia dzięki wewnętrznemu zegarowi biologicznemu. Wiele ptaków śpiewających wędruje jednak nocą. W latach 60. XX wieku Stephen Emlen wykazał w planetarium, że młode ptaki uczą się wskazywać północ, obserwując, wokół którego punktu obraca się niebo.
Kompas magnetyczny
W 1972 roku Wolfgang i Roswitha Wiltschko wykazali doświadczalnie, że rudziki wyczuwają pole magnetyczne Ziemi. Co ciekawe, ich kompas reaguje nie na biegunowość pola, lecz na kąt nachylenia linii pola względem powierzchni Ziemi. Jak dokładnie działa zmysł magnetyczny, wciąż jest przedmiotem badań – jedna z hipotez wiąże go z białkami kryptochromami w siatkówce oka.
Mapa i doświadczenie
Ptaki zapamiętują też punkty orientacyjne: linie wybrzeży, doliny rzek i pasma górskie. Niektóre gatunki, np. ptaki morskie, korzystają prawdopodobnie z węchu. Młode ptaki wielu gatunków odbywają pierwszą wędrówkę samodzielnie – kierunek i czas lotu mają zapisane w genach. U innych, jak żurawie czy gęsi, młode uczą się trasy, lecąc z rodzicami.
Wewnętrzny kalendarz
Ptaki trzymane w klatce w porze wędrówki stają się niespokojne, podskakują i trzepoczą skrzydłami, zwykle zwrócone w kierunku, w którym leciałyby na wolności. Zjawisko to nazwano niemieckim słowem Zugunruhe („niepokój wędrówkowy”). Pokazuje ono, że chęć wędrówki wynika z wewnętrznego rytmu, który jest regulowany przez hormony i synchronizowany ze zmianami długości dnia.
Zmiany klimatu wpływają na ten kalendarz. Część ptaków wraca wiosną wcześniej niż kilkadziesiąt lat temu, a niektóre populacje zaczęły zimować bliżej – na przykład część bocianów z zachodniej Europy spędza zimę w Hiszpanii, korzystając m.in. z wysypisk odpadów.
Sprawdź się: wędrówki ptaków
Zaznacz odpowiedzi i kliknij „Sprawdź”. Wyniki nie są nigdzie zapisywane.
1. Która trasą leci do Afryki większość bocianów białych z Polski?
2. Dlaczego bociany omijają duże akweny?
3. Który ptak odbywa najdłuższą znaną wędrówkę?
4. Jak nazywa się niepokój wędrówkowy ptaków w klatce?
5. Z czego NIE korzystają ptaki przy nawigacji?
Najczęstsze pytania
Które ptaki odlatują z Polski na zimę?
Między innymi bociany, jaskółki, jerzyki, kukułki, wilgi, żurawie i większość gatunków pokrzewek. Z kolei z północy przylatują do nas na zimę np. gile ze Skandynawii i Rosji czy gęsi z Arktyki.
Dlaczego ptaki lecą kluczem?
Lecąc w szyku, ptaki wykorzystują wiry powietrza powstające za skrzydłami poprzednika, co zmniejsza wysiłek. Ptaki na czele zmieniają się co pewien czas.
Sprawdź się w zestawach Ptaki – zadania otwarte i Ptaki – zadania otwarte #2 oraz powtórz wiadomości z maturalnego opracowania o ptakach.
Źródła
- C. Egevang i in., „Tracking of Arctic terns Sterna paradisaea reveals longest animal migration”, PNAS 107: 2078–2081 (2010), doi:10.1073/pnas.0909493107.
- R. E. Gill Jr. i in., „Extreme endurance flights by landbirds crossing the Pacific Ocean: ecological corridor rather than barrier?”, Proceedings of the Royal Society B 276: 447–457 (2009), doi:10.1098/rspb.2008.1142.
- W. Wiltschko, R. Wiltschko, „Magnetic compass of European robins”, Science 176: 62–64 (1972), doi:10.1126/science.176.4030.62.
Zdjęcie wyróżniające: Bociany białe podczas przelotu nad Bliskim Wschodem – na wschodniej trasie wędrówki do Afryki. Fot. Mohammad Daraghmeh 19, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Ptaki →