Karty charakterystyki (SDS) i piktogramy CLP – jak czytać zwroty H i P, 16 sekcji karty i obowiązki w laboratorium
Skąd biorą się piktogramy i karty charakterystyki?
Oba elementy wynikają z globalnego systemu GHS (Globally Harmonized System) ONZ, który w Unii Europejskiej wdrożono dwoma rozporządzeniami. CLP (Classification, Labelling and Packaging, rozporządzenie WE 1272/2008) określa, jak klasyfikować substancje i mieszaniny oraz jak ma wyglądać etykieta. REACH (rozporządzenie WE 1907/2006) w art. 31 i załączniku II (w brzmieniu rozporządzenia 2020/878) określa, kiedy i w jakiej formie dostawca przekazuje kartę charakterystyki. W Polsce obowiązki te uzupełnia ustawa z 25 lutego 2011 r. o substancjach chemicznych i ich mieszaninach oraz przepisy Kodeksu pracy o czynnikach chemicznych (rozporządzenie Ministra Zdrowia z 30 grudnia 2004 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy związanej z występowaniem w miejscu pracy czynników chemicznych).
Piktogramy CLP – znaczenie dziewięciu symboli
| Kod | Symbol | Znaczenie | Przykłady w laboratorium |
|---|---|---|---|
| GHS01 | wybuchająca bomba | materiały wybuchowe, samoreaktywne, nadtlenki organiczne typu A/B | kwas pikrynowy suchy, nadtlenek benzoilu, azydki |
| GHS02 | płomień | łatwopalne gazy, ciecze, ciała stałe; piroforyczne; reagujące z wodą z wydzieleniem gazów palnych | etanol, aceton, eter, heksan, sód metaliczny, wodorek litowo-glinowy |
| GHS03 | płomień nad okręgiem | utleniacze | nadmanganian potasu, azotany, nadtlenek wodoru > 8%, kwas azotowy, chlorany |
| GHS04 | butla gazowa | gazy pod ciśnieniem, skroplone, schłodzone | butle z azotem, argonem, CO₂, ciekły azot |
| GHS05 | działanie żrące | żrące dla skóry i oczu (kat. 1), korodujące metale | NaOH, H₂SO₄, HCl, kwas octowy lodowaty, brom, fenol |
| GHS06 | czaszka i piszczele | toksyczność ostra kategorii 1–3 (działa toksycznie lub śmiertelnie) | cyjanek potasu, metanol, chlorek rtęci(II), brom, formaldehyd, akrylamid (roztwory) |
| GHS07 | wykrzyknik | toksyczność ostra kat. 4, działanie drażniące, uczulające skórę, narkotyczne, warstwa ozonowa | dichlorometan, toluen, siarczan miedzi, wiele soli i rozpuszczalników |
| GHS08 | zagrożenie dla zdrowia (sylwetka) | rakotwórcze, mutagenne, szkodliwe dla rozrodczości (CMR), uczulające drogi oddechowe, działanie na narządy, zagrożenie przy aspiracji | benzen, chloroform, formaldehyd, akrylamid, bromek etydyny, toluen (STOT), heksan |
| GHS09 | martwe drzewo i ryba | stwarzające zagrożenie dla środowiska wodnego | sole miedzi, cynku, srebra, chromiany, pestycydy |
Piktogramy ze starego systemu (pomarańczowe kwadraty z literami Xn, Xi, T, C, F, N) nie obowiązują od 1 czerwca 2017 r.; jeśli w magazynie są jeszcze takie opakowania, trzeba je przeetykietować lub uzupełnić etykietą CLP.
Hasło ostrzegawcze, zwroty H i zwroty P
Hasło ostrzegawcze ma dwa poziomy: „Niebezpieczeństwo” (Danger) dla kategorii poważniejszych i „Uwaga” (Warning) dla mniej poważnych. Na etykiecie jest tylko jedno – wyższe.
Zwroty H (hazard statements) opisują rodzaj zagrożenia. Trzycyfrowy numer mówi, o jaką grupę chodzi:
- H2xx – zagrożenia fizyczne, np. H225 „Wysoce łatwopalna ciecz i pary”, H272 „Może intensyfikować pożar; utleniacz”, H290 „Może powodować korozję metali”;
- H3xx – zagrożenia dla zdrowia, np. H301 „Działa toksycznie po połknięciu”, H314 „Powoduje poważne oparzenia skóry oraz uszkodzenia oczu”, H317 „Może powodować reakcję alergiczną skóry”, H350 „Może powodować raka”, H360 „Może działać szkodliwie na płodność lub na dziecko w łonie matki”, H372 „Powoduje uszkodzenie narządów poprzez długotrwałe lub narażenie powtarzane”;
- H4xx – zagrożenia dla środowiska, np. H400 „Działa bardzo toksycznie na organizmy wodne”, H411 „Działa toksycznie na organizmy wodne, powodując długotrwałe skutki”;
- EUH – zwroty dodatkowe obowiązujące w UE, np. EUH019 „Może tworzyć wybuchowe nadtlenki”, EUH066 „Powtarzające się narażenie może powodować wysuszanie lub pękanie skóry”.
Zwroty P (precautionary statements) mówią, co robić: P1xx ogólne, P2xx zapobieganie (P210 „Przechowywać z dala od źródeł ciepła…”, P280 „Stosować rękawice ochronne/odzież ochronną/ochronę oczu”), P3xx reagowanie (P305+P351+P338 „W przypadku dostania się do oczu: ostrożnie płukać wodą przez kilka minut…”), P4xx przechowywanie (P403+P233 „Przechowywać w dobrze wentylowanym miejscu. Przechowywać pojemnik szczelnie zamknięty”), P5xx usuwanie (P501). Na etykiecie jest zwykle do sześciu zwrotów P – resztę znajdziesz w karcie.
Karta charakterystyki – 16 sekcji i co w nich sprawdzać
| Sekcja | Treść | Na co patrzeć w laboratorium |
|---|---|---|
| 1 | identyfikacja substancji/mieszaniny i przedsiębiorstwa | numer telefonu alarmowego, zastosowania zidentyfikowane |
| 2 | identyfikacja zagrożeń | klasyfikacja CLP, piktogramy, zwroty H i P – podstawa oceny ryzyka |
| 3 | skład / informacja o składnikach | w mieszaninach: składniki niebezpieczne i ich stężenia |
| 4 | środki pierwszej pomocy | co robić po kontakcie ze skórą, oczami, po wdychaniu – do instrukcji stanowiskowej |
| 5 | postępowanie w przypadku pożaru | dozwolone środki gaśnicze (np. nie wodą przy metalach alkalicznych) |
| 6 | postępowanie w przypadku niezamierzonego uwolnienia | sorbenty, neutralizacja, ewakuacja |
| 7 | postępowanie z substancją i jej magazynowanie | niezgodności, temperatura, wentylacja |
| 8 | kontrola narażenia / środki ochrony indywidualnej | NDS, NDSCh, rodzaj rękawic (materiał, czas przebicia), filtr maski |
| 9 | właściwości fizyczne i chemiczne | temperatura zapłonu, wrzenia, prężność par, pH, gęstość |
| 10 | stabilność i reaktywność | materiały niezgodne, niebezpieczne produkty rozkładu |
| 11 | informacje toksykologiczne | LD50, działanie drażniące, CMR |
| 12 | informacje ekologiczne | toksyczność dla organizmów wodnych, biodegradacja |
| 13 | postępowanie z odpadami | kod odpadu, zakaz odprowadzania do kanalizacji |
| 14 | informacje dotyczące transportu | numer UN, klasa ADR – przy wysyłce próbek |
| 15 | informacje dotyczące przepisów prawnych | ograniczenia REACH (załącznik XVII), zezwolenia, Seveso |
| 16 | inne informacje | data aktualizacji, pełne brzmienie skrótów i zwrotów H |
Dostawca ma obowiązek dostarczyć kartę dla substancji i mieszanin zaklasyfikowanych jako niebezpieczne, PBT/vPvB oraz z listy kandydackiej SVHC; dla innych mieszanin – na żądanie odbiorcy (art. 31 ust. 3 REACH). Kartę trzeba też aktualizować, gdy pojawią się nowe dane o zagrożeniach; dostawca przekazuje zaktualizowaną wersję wszystkim odbiorcom z ostatnich 12 miesięcy.
Obowiązki pracodawcy i kierownika laboratorium
- Dostępność kart – w formie papierowej lub elektronicznej, w miejscu i w sposób znany pracownikom (segregator w pracowni, baza na dysku, system typu „SDS manager”). Karta w obcym języku nie spełnia wymogu.
- Spis substancji niebezpiecznych stosowanych w pracowni, aktualizowany przy każdej nowej pozycji.
- Ocena ryzyka zawodowego dla czynników chemicznych – z uwzględnieniem NDS/NDSCh z sekcji 8 i pomiarów stężeń w powietrzu, jeśli są wymagane.
- Instrukcje stanowiskowe i szkolenie pracowników z sekcji 2, 4, 7 i 8 kart dla stosowanych substancji.
- Oznakowanie opakowań roboczych – roztwory przelane do własnych butelek muszą mieć etykietę z nazwą, stężeniem, piktogramami i datą; „NaOH 1 M” na taśmie to za mało w laboratorium pracowniczym.
- Substancje CMR (rakotwórcze, mutagenne, reprotoksyczne) – rejestr prac, ograniczenie narażenia, zastępowanie, badania profilaktyczne wg odrębnego rozporządzenia.
Jak znaleźć kartę charakterystyki?
Najpewniej u dostawcy, po numerze katalogowym (strony producentów mają wyszukiwarki SDS po CAS lub nazwie). Klasyfikację zharmonizowaną i zgłoszoną sprawdzisz w bazie C&L Inventory Europejskiej Agencji Chemikaliów (ECHA), a wartości NDS – w rozporządzeniu Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń. Kartę zapisuj z datą pobrania; po 2–3 latach warto sprawdzić, czy nie ma nowszej wersji.
Najczęstsze pytania
Czy każdy odczynnik musi mieć kartę charakterystyki?
Nie. Obowiązkowa jest dla substancji i mieszanin zaklasyfikowanych jako stwarzające zagrożenie, PBT/vPvB i zawierających SVHC. Dla mieszanin niezaklasyfikowanych (np. większość buforów) dostawca przekazuje kartę na żądanie, jeśli zawierają składniki niebezpieczne powyżej progów. W praktyce producenci odczynników udostępniają SDS dla wszystkich produktów, także dla chlorku sodu.
Co oznacza wykrzyknik na butelce?
GHS07 – zagrożenia „mniejsze”: działanie drażniące na skórę i oczy, uczulające skórę, toksyczność ostra kategorii 4 (szkodliwy po połknięciu), działanie narkotyczne lub drażniące drogi oddechowe. Konkretne zagrożenie precyzują zwroty H obok piktogramu.
Czym różni się piktogram GHS06 od GHS08?
Czaszka (GHS06) ostrzega przed zatruciem ostrym – substancja może zabić lub ciężko zatruć po jednorazowym kontakcie. Sylwetka z „gwiazdą” (GHS08) ostrzega przed skutkami przewlekłymi lub poważnymi: rakiem, mutacjami, uszkodzeniem płodności, uszkodzeniem narządów po powtarzanym narażeniu, uczuleniem dróg oddechowych lub zachłystowym zapaleniem płuc.
Czy karta w języku angielskim wystarczy?
Nie. Zgodnie z art. 31 ust. 5 REACH karta musi być dostarczona w języku urzędowym państwa, w którym substancja jest wprowadzana do obrotu – w Polsce po polsku. Karta angielska może być materiałem pomocniczym.
Co to jest kod UFI na etykiecie?
Unikalny identyfikator postaci czynnej (16 znaków) łączący mieszaninę ze zgłoszeniem do ośrodka zatruć (załącznik VIII CLP). Od 1 stycznia 2025 r. muszą go mieć etykiety wszystkich mieszanin stwarzających zagrożenie dla zdrowia lub fizyczne, także tych wprowadzonych wcześniej.
Jak oznakować roztwór przygotowany w laboratorium?
Etykieta własna: nazwa i stężenie, piktogramy i hasło ostrzegawcze wynikające z klasyfikacji (dla rozcieńczonych roztworów klasyfikacja może być łagodniejsza niż dla stężonego odczynnika – sprawdza się stężenia graniczne), data przygotowania, osoba. Do mieszanin stosowanych wewnątrz laboratorium nie trzeba generować kodu UFI.
Zobacz też: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · Odczynniki chemiczne – klasy czystości i przechowywanie · Dygestorium – praca z substancjami lotnymi · Szafy bezpieczeństwa PN-EN 14470-1 · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o sprzęcie i wyposażeniu laboratorium: Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z →
