Planeta karłowata – co to jest?

Planeta karłowata to ciało niebieskie, które krąży wokół Słońca i ma na tyle dużą masę, że grawitacja nadała mu kształt zbliżony do kuli, ale nie „oczyściło” okolic swojej orbity z innych obiektów i nie jest księżycem żadnej planety. Międzynarodowa Unia Astronomiczna uznaje dziś pięć takich ciał: Ceres, Pluton, Haumea, Makemake i Eris.

Skąd wzięła się ta kategoria?

Przez 76 lat Pluton był uznawany za dziewiątą planetę. Od lat 90. XX wieku astronomowie zaczęli jednak odkrywać za Neptunem kolejne lodowe ciała – mieszkańców pasa Kuipera. W 2005 r. odkryto Eris, niemal tak dużą jak Pluton. Gdyby Pluton pozostał planetą, trzeba by było uznać za planety także Eris i prawdopodobnie dziesiątki innych obiektów.

W sierpniu 2006 r. Międzynarodowa Unia Astronomiczna (IAU) po raz pierwszy przyjęła formalną definicję planety. Planeta musi:

  1. krążyć wokół Słońca,
  2. mieć masę wystarczającą, by przyjąć kształt zbliżony do kuli,
  3. „oczyścić” sąsiedztwo swojej orbity – czyli dominować w swojej strefie grawitacyjnie.

Pluton spełnia dwa pierwsze warunki, ale nie trzeci: krąży wśród wielu innych obiektów pasa Kuipera. Dlatego trafił do nowej kategorii – planet karłowatych. Decyzja do dziś budzi dyskusje części planetologów, ale obowiązuje w nazewnictwie astronomicznym.

Pięć uznanych planet karłowatych

  • Ceres – największy obiekt pasa planetoid między Marsem a Jowiszem i jedyna planeta karłowata w wewnętrznej części Układu Słonecznego. Jako pierwszą planetę karłowatą odwiedziła ją sonda – NASA Dawn.
  • Pluton – najbardziej znany mieszkaniec pasa Kuipera, ma pięć księżyców, w tym duży Charon. W 2015 r. sfotografowała go z bliska sonda New Horizons.
  • Haumea – wydłużona, bardzo szybko wirująca bryła w pasie Kuipera.
  • Makemake – jasny, lodowy obiekt pasa Kuipera.
  • Eris – krąży w tzw. dysku rozproszonym, dalej niż większość obiektów pasa Kuipera, ma średnicę ok. 2400 km, niemal taką jak Pluton.

Astronomowie podejrzewają, że w zewnętrznych rejonach Układu Słonecznego krąży wiele innych ciał, które spełniają kryteria planety karłowatej, ale nie zostały jeszcze formalnie uznane.

Zobacz też: Układ Słoneczny – przewodnik po planetach i pas Kuipera.

Źródła