Babie lato to podróż pająków. Biolożka z UG wyjaśnia, jak młode pająki lecą setki kilometrów
Babie lato to nie jesienna dekoracja, lecz sposób podróżowania młodych pająków – przypomniała prof. Joanna N. Izdebska, kierowniczka Katedry Zoologii Bezkręgowców i Parazytologii Uniwersytetu Gdańskiego. W rozmowie z PAP, opublikowanej 25 października 2026 r., biolożka wyjaśniła, że dzięki unoszonej przez wiatr nici pająki mogą przemieszczać się nawet na odległość kilkuset kilometrów.
Czym właściwie jest babie lato?
Lśniące nitki na trawie, krzewach i płotach to ślad zjawiska, które biolodzy nazywają aerodyspersją, czyli bierną lokomocją w powietrzu. Pająk nie macha skrzydłami ani nie steruje lotem – wypuszcza przędzę, a resztę pracy wykonują ruchy powietrza.
„Nazwa »babie lato« dotyczy unoszącej się w powietrzu przędzy niektórych gatunków, a niekiedy także okresu, w którym zjawisko to występuje szczególnie intensywnie” – wyjaśniła prof. Izdebska. Według niej aerodyspersja zachodzi na półkuli północnej przez cały rok, ale najintensywniej od maja do października, ze szczytem na przełomie lata i jesieni. Stąd skojarzenie z ciepłymi, pogodnymi dniami początku jesieni.
Jak pająk startuje do lotu?
Do podróży powietrznych wybierają się zazwyczaj młode, niewielkie osobniki. Pająk wspina się na podwyższenie – źdźbło trawy, gałązkę czy słupek – unosi odwłok i uwalnia przędzę. Nić porwana przez prądy powietrza unosi zwierzę ze sobą.
Sama nić powstaje z wydzieliny gruczołów przędnych, wydostającej się przez kądziołki przędne. W kontakcie z powietrzem krzepnie. Jak podkreśliła badaczka z UG, przędza pająków jest bardzo elastyczna i ma najwyższą wytrzymałość mechaniczną wśród naturalnych włókien: może wydłużyć się nawet o 40 proc. bez zerwania, a jej wytrzymałość jest dwukrotnie wyższa niż stali o tym samym przekroju. Budowę ciała pająków, w tym narządów przędnych, opisujemy w artykule „Pajęczaki – budowa, cechy i przedstawiciele”.
Wiatr nie jest jedynym czynnikiem, który może pomagać w starcie. W 2018 r. Erica Morley i Daniel Robert z Uniwersytetu w Bristolu opisali w „Current Biology” doświadczenia, w których pająki reagowały na pole elektryczne – takie, jakie naturalnie występuje w atmosferze – i podejmowały próby lotu także przy braku ruchu powietrza. To pokazuje, że mechanizm „balonowania” jest bardziej złożony, niż mogłoby się wydawać.
Po co pająki wyruszają w podróż?
Prof. Izdebska wymieniła kilka powodów. Pająki szukają w ten sposób pokarmu lub partnera, unikają przegęszczenia populacji, a także uciekają przed drapieżnikami i pasożytami. Przenosiny z miejsca narodzin na nowy teren zmniejszają konkurencję między rodzeństwem, które wykluwa się z jednego kokonu w dużej liczbie.
W Europie zdolność do takich lotów mają m.in. przedstawiciele krzyżakowatych, kwadratnikowatych, osnuwikowatych, ślizgunowatych i omatnikowatych. Jak zauważyła biolożka, gatunki z klimatu umiarkowanego i chłodniejszych rejonów wykazują silniejszą skłonność do aerodyspersji niż gatunki tropikalne, co przekłada się na ich szerszy zasięg geograficzny. Bierne wędrówki pająków są więc w pewnym sensie odpowiednikiem przelotów, które znamy z innych grup zwierząt – choć zupełnie inaczej zorganizowanym niż wędrówki ptaków, które aktywnie wybierają kierunek lotu.
Co pająki robią zimą?
Jesień to dla wielu pająków czas przygotowań do zimy, a strategie są różne. Część dorosłych osobników ginie po złożeniu jaj w kokonach chroniących przed mrozem; młode wylęgają się z nich wiosną. Inne gatunki przeczekują zimę w stanie hibernacji pod korą lub w ściółce. Niektóre wytwarzają naturalne substancje, które obniżają temperaturę zamarzania płynów ustrojowych.
Zupełnie inaczej żyją pająki, które dzielą z nami mieszkania. „Pająki synantropijne, związane z człowiekiem, zamieszkujące w stabilnych warunkach naszych domów, pozostają aktywne przez cały rok” – zaznaczyła prof. Izdebska. Osobniki z chłodniejszych pomieszczeń, takich jak piwnice czy garaże, mają zimą spowolniony metabolizm i potrafią długo pościć w oczekiwaniu na zdobycz.
Czego nie wiemy?
Wypowiedź biolożki z UG nie dotyczy nowej publikacji naukowej – to przegląd wiedzy o dobrze znanym zjawisku. Podane odległości są wartościami granicznymi: większość pająków pokonuje w powietrzu znacznie krótsze dystanse, a o tym, gdzie wylądują, decyduje pogoda, nie wybór zwierzęcia. Badacze wciąż ustalają, jaki jest względny udział wiatru i pola elektrycznego w starcie oraz jak pająki „oceniają” warunki przed lotem. Śledzenie pojedynczych, kilkumilimetrowych zwierząt na dużych odległościach pozostaje trudne, dlatego wiele danych o aerodyspersji pochodzi z obserwacji masowych i z doświadczeń laboratoryjnych.
Źródła i daty
- PAP Nauka w Polsce, „Biolog: babie lato to dla pająków bierna lokomocja i sposób na pokonanie setek kilometrów” – 25.10.2026 – wypowiedzi prof. Joanny N. Izdebskiej (Wydział Biologii UG).
- E.L. Morley, D. Robert, „Electric Fields Elicit Ballooning in Spiders”, Current Biology 28 (2018) – doi:10.1016/j.cub.2018.05.057.
Zdjęcie wyróżniające: nici pozostawione przez „balonujące” pająki na łące w Campegine (Reggio Emilia, Włochy), 29.10.2024. Fot. Giorgio Galeotti, licencja CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Stawonogi →