Ślad drewnianej włóczni w łopatce neandertalczyka. Odkrycie z jaskini Shanidar sprzed 75 tys. lat
Okrągły otwór o średnicy 15 mm w łopatce neandertalczyka z jaskini Shanidar w irackim Kurdystanie to najpewniej ślad śmiertelnego pchnięcia zaostrzoną drewnianą włócznią – uważają archeolodzy kierowani przez badaczy z Uniwersytetu w Cambridge. Szczątki mają około 75 tys. lat, a wyniki opublikowano 15 października 2026 r. w „Scientific Reports”. Ten sam osobnik nosi też ślady wcześniejszego, przeżytego urazu twarzy.
Jaskinia, która zmieniła obraz neandertalczyków
Shanidar leży u podnóża gór w północnym Iraku i od lat 50. XX wieku należy do najsłynniejszych stanowisk neandertalskich na świecie. To stąd pochodzą szczątki, które pomogły obalić dziewiętnastowieczny stereotyp „prymitywnego, brutalnego” neandertalczyka – m.in. osobnik z licznymi niepełnosprawnościami, który mimo to dożył późnego wieku, co sugeruje opiekę ze strony grupy.
Nowe wykopaliska prowadzone przez zespół prof. Graeme’a Barkera z Uniwersytetu w Cambridge odsłoniły kolejne szczątki. Osobnika opisanego teraz badacze nazwali Shanidar A. Jego kości odkryto w 2020 r. pod warstwą skał i osadów o grubości 7,5 m.
Co mówi otwór w łopatce?
Łopatka to cienka kość, która rzadko przetrwa w całości – nawet w znacznie młodszych pochówkach. Tu zachowała się niemal kompletna, a w niej okrągły otwór. Według badaczy jego kształt pasuje do uderzenia zaostrzonym kawałkiem drewna. Grot z krzemienia albo innego kamienia zostawiłby raczej ślad płaski lub kanciasty.
Z rekonstrukcji wynika, że włócznia weszła w klatkę piersiową z lewej strony, od przodu, uszkodziła płuco i prawdopodobnie duże naczynia krwionośne, a następnie przebiła lewą łopatkę. Śmierć musiała nastąpić szybko. Neandertalczyk miał wówczas – według PAP – około 45 lat.
Drewniane przedmioty z tak dawnych czasów zachowują się wyjątkowo rzadko, bo drewno się rozkłada. Najsłynniejszym wyjątkiem są włócznie z niemieckiego Schöningen sprzed około 200 tys. lat – niektóre dłuższe niż dwa metry, starannie wyważone. Rana z Shanidar może być pierwszym, choć pośrednim, dowodem używania zaostrzonych drewnianych włóczni na prehistorycznym Bliskim Wschodzie.
Wypadek na polowaniu czy celowy cios?
Badacze nie wykluczają nieszczęśliwego wypadku. – „Na mamuty i inne zwierzęta polowano z bliska, używając włóczni do zadawania pchnięć. Łatwo więc wyobrazić sobie sytuację, w której dochodzi do śmiertelnego zranienia” – mówiła dr Emma Pomeroy z Cambridge, cytowana przez PAP.
Jej zdaniem miejsce rany i siła potrzebna do przebicia całego ciała wskazują jednak raczej na celowy cios. Nie wiadomo, w jakich okolicznościach do niego doszło ani czy uczestniczył w tym człowiek współczesny. Archeolodzy uważają, że najprostszym wyjaśnieniem jest przemoc między dwoma neandertalczykami.
Wcześniejszy uraz i ślady opieki
Razem z łopatką znaleziono niemal kompletną prawą dłoń, fragmenty żeber i siedem zębów. Jeden z nich był rozłupany, a wzdłuż odsłoniętego kanału korzeniowego odłożył się kamień nazębny. To znak, że ząb pękł po silnym uderzeniu w twarz, a neandertalczyk żył potem jeszcze co najmniej rok. Według dr Pomeroy mógł w tym czasie jeść miękkie pokarmy – z wcześniejszych badań osadów jaskini wiadomo, że mniej więcej w tym okresie produkty roślinne moczono przed gotowaniem.
– „Fascynujące jest to, że w przypadku jednego osobnika znajdujemy świadectwa zarówno współczucia, jak i przemocy wśród neandertalczyków, naszych najbliższych ewolucyjnych krewnych” – podsumował prof. Graeme Barker.
Piąty osobnik w grupie pochówków
Publikacja nie dotyczy tylko rany. Autorzy piszą, że szczątki Shanidar A zostały złożone w jaskini, uległy rozkładowi, a później zostały przemieszczone przez gwałtowną powódź. Nowy osobnik podnosi do pięciu minimalną liczbę neandertalczyków w skupisku pochówków, które po raz pierwszy zidentyfikowano w 1960 r. Zdaniem badaczy wspiera to interpretację, że neandertalczycy mieli złożone, być może znaczące dla nich zachowania związane ze śmiercią.
Jak ewolucja człowieka i jego krewnych wpisuje się w szerszy obraz dowodów na ewolucję, opisujemy w artykule Dowody potwierdzające ewolucję.
Ograniczenia
To analiza jednego osobnika. Sami autorzy podkreślają, że ślad włóczni jest dowodem pośrednim – samej broni nie znaleziono, a o jej drewnianym charakterze wnioskuje się z kształtu otworu. Nie da się też ustalić, kto zadał cios ani czy był to atak, czy wypadek. Wiek osobnika i czas przeżycia po urazie twarzy to szacunki na podstawie kości i zębów.
Źródła i daty
- PAP – Nauka w Polsce, „Najstarszy śmiertelny cios zadany neandertalczykowi z użyciem drewnianej włóczni” – 19.10.2026 – źródło informacji i cytatów.
- E. Pomeroy, C. O. Hunt, L. López-Polín i in. (12 autorów), „Evidence for funerary behaviour and lethal trauma in a new Neanderthal individual from Shanidar Cave”, Scientific Reports 16, 30042, 15.10.2026, DOI: 10.1038/s41598-026-69193-z (dane potwierdzone w Crossref).
Zdjęcie wyróżniające: wejście do jaskini Shanidar na zboczu góry Bradost w irackim Kurdystanie. Fot. Khoshhat, licencja CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.