Kod genetyczny – tabela kodonów (do druku PDF), zasady zapisu i właściwości
⬇ Tabela kodu genetycznego – PDF A4 do druku 64 kodony z nazwami aminokwasów, kodon start i stop, cechy kodu.
Tabela kodu genetycznego (mRNA, 5′→3′)
Pierwsza zasada kodonu – wiersz (U, C, A, G), druga – kolumna, trzecia – ostatnia kolumna. Zielone pole: kodon START, czerwone: kodony STOP. W zapisie DNA (nić kodująca) zamiast U występuje T.
| 1. zasada | 2. zasada: U | 2. zasada: C | 2. zasada: A | 2. zasada: G | 3. zasada |
|---|---|---|---|---|---|
| U | UUU fenyloalanina | UCU seryna | UAU tyrozyna | UGU cysteina | U |
| UUC fenyloalanina | UCC seryna | UAC tyrozyna | UGC cysteina | C | |
| UUA leucyna | UCA seryna | UAA STOP | UGA STOP | A | |
| UUG leucyna | UCG seryna | UAG STOP | UGG tryptofan | G | |
| C | CUU leucyna | CCU prolina | CAU histydyna | CGU arginina | U |
| CUC leucyna | CCC prolina | CAC histydyna | CGC arginina | C | |
| CUA leucyna | CCA prolina | CAA glutamina | CGA arginina | A | |
| CUG leucyna | CCG prolina | CAG glutamina | CGG arginina | G | |
| A | AUU izoleucyna | ACU treonina | AAU asparagina | AGU seryna | U |
| AUC izoleucyna | ACC treonina | AAC asparagina | AGC seryna | C | |
| AUA izoleucyna | ACA treonina | AAA lizyna | AGA arginina | A | |
| AUG metionina (START) | ACG treonina | AAG lizyna | AGG arginina | G | |
| G | GUU walina | GCU alanina | GAU kwas asparaginowy | GGU glicyna | U |
| GUC walina | GCC alanina | GAC kwas asparaginowy | GGC glicyna | C | |
| GUA walina | GCA alanina | GAA kwas glutaminowy | GGA glicyna | A | |
| GUG walina | GCG alanina | GAG kwas glutaminowy | GGG glicyna | G |
Kod genetyczny to zasada, według której kolejność nukleotydów w DNA (a dokładniej w mRNA) przekłada się na kolejność aminokwasów w białku. Jest trójkowy – każdy aminokwas zapisany jest przez trzy kolejne nukleotydy, czyli kodon. Najważniejsze cechy kodu: trójkowość, jednoznaczność, degeneracja (nadmiarowość), bezprzecinkowość, niezachodzenie i uniwersalność.
Dlaczego DNA zapisuje informację o białkach?
Białka są podstawowym budulcem organizmów i pełnią funkcję enzymów, które sterują syntezą wszystkich innych związków w komórce. Zapisując budowę białek, DNA pośrednio decyduje o wszystkich cechach organizmu.
| DNA (mRNA) | Białko | |
|---|---|---|
| Rodzaj cząsteczki | polimer nukleotydów | polimer aminokwasów |
| Liczba rodzajów „cegiełek” | 4 nukleotydy | 20 aminokwasów |
| Nośnik informacji | kolejność nukleotydów | kolejność aminokwasów |
Dlaczego kod jest trójkowy?
Gdyby jeden nukleotyd kodował jeden aminokwas, można by zapisać tylko 4 aminokwasy (41). Dwójki nukleotydów dają 16 kombinacji (42) – wciąż za mało. Dopiero trójki dają 64 kombinacje (43), co wystarcza do zakodowania 20 aminokwasów oraz sygnałów startu i stopu.
Cechy kodu genetycznego
| Cecha | Znaczenie |
|---|---|
| trójkowy | jeden aminokwas kodowany jest przez kodon – trzy nukleotydy |
| jednoznaczny | dany kodon oznacza zawsze tylko jeden, ten sam aminokwas |
| zdegenerowany (nadmiarowy) | jeden aminokwas może być kodowany przez kilka różnych kodonów (np. leucyna – przez 6) |
| bezprzecinkowy | między kodonami nie ma nukleotydów rozdzielających – kodony odczytywane są jeden po drugim |
| niezachodzący | każdy nukleotyd należy tylko do jednego kodonu – kodony nie nakładają się na siebie |
| kolinearny (liniowy) | kolejność kodonów w mRNA odpowiada kolejności aminokwasów w białku |
| uniwersalny | u niemal wszystkich organizmów te same kodony oznaczają te same aminokwasy (nieliczne wyjątki – m.in. w mitochondriach) |
Kodony start i stop
- kodon start: AUG – rozpoczyna translację i koduje metioninę, dlatego pierwszym aminokwasem nowo syntetyzowanego białka jest zwykle metionina,
- kodony stop: UAA, UAG, UGA – nie kodują żadnego aminokwasu; sygnalizują zakończenie translacji.
Z 64 kodonów 61 koduje aminokwasy, a 3 są kodonami stop.
Jak odczytać tabelę kodu genetycznego?
Tabela kodu genetycznego (kodony mRNA). Wiersz – pierwsza zasada kodonu, kolumna – druga zasada, w komórce kolejno trzecia zasada (U, C, A, G).
| 1. zasada \ 2. zasada | U | C | A | G |
|---|---|---|---|---|
| U | UUU – Phe UUC – Phe UUA – Leu UUG – Leu | UCU – Ser UCC – Ser UCA – Ser UCG – Ser | UAU – Tyr UAC – Tyr UAA – STOP UAG – STOP | UGU – Cys UGC – Cys UGA – STOP UGG – Trp |
| C | CUU – Leu CUC – Leu CUA – Leu CUG – Leu | CCU – Pro CCC – Pro CCA – Pro CCG – Pro | CAU – His CAC – His CAA – Gln CAG – Gln | CGU – Arg CGC – Arg CGA – Arg CGG – Arg |
| A | AUU – Ile AUC – Ile AUA – Ile AUG – Met (START) | ACU – Thr ACC – Thr ACA – Thr ACG – Thr | AAU – Asn AAC – Asn AAA – Lys AAG – Lys | AGU – Ser AGC – Ser AGA – Arg AGG – Arg |
| G | GUU – Val GUC – Val GUA – Val GUG – Val | GCU – Ala GCC – Ala GCA – Ala GCG – Ala | GAU – Asp GAC – Asp GAA – Glu GAG – Glu | GGU – Gly GGC – Gly GGA – Gly GGG – Gly |
Skróty aminokwasów: Phe – fenyloalanina, Leu – leucyna, Ile – izoleucyna, Met – metionina, Val – walina, Ser – seryna, Pro – prolina, Thr – treonina, Ala – alanina, Tyr – tyrozyna, His – histydyna, Gln – glutamina, Asn – asparagina, Lys – lizyna, Asp – kwas asparaginowy, Glu – kwas glutaminowy, Cys – cysteina, Trp – tryptofan, Arg – arginina, Gly – glicyna. AUG koduje metioninę i jest kodonem start; UAA, UAG i UGA to kodony stop.
Przykład odczytu: fragment mRNA 5′–AUG GCA UUU UGA–3′ odczytujemy kodon po kodonie: AUG – Met (start), GCA – Ala, UUU – Phe, UGA – stop. Powstaje tripeptyd Met–Ala–Phe.
Uwaga: tabela dotyczy kodonów mRNA (z uracylem). Jeśli w zadaniu podano nić kodującą DNA, wystarczy zamienić T na U; jeśli nić matrycową – najpierw zapisać nić komplementarną.
Tabela kodu genetycznego podaje kodony mRNA (w mRNA zamiast tyminy jest uracyl – U). Odczytujemy pierwszy nukleotyd kodonu z lewej kolumny, drugi z górnego wiersza, a trzeci z prawej kolumny.
Przykład: fragment nici matrycowej DNA 3′–TAC GGC ATT–5′ → mRNA 5′–AUG CCG UAA–3′ → metionina – prolina – stop.
Skutki mutacji a cechy kodu
- dzięki degeneracji kodu część mutacji punktowych jest cicha – zmieniony kodon nadal oznacza ten sam aminokwas (najczęściej zmiana trzeciego nukleotydu),
- ponieważ kod jest bezprzecinkowy, wstawienie lub usunięcie jednego nukleotydu przesuwa ramkę odczytu i zmienia wszystkie kolejne kodony,
- mutacja zmieniająca kodon aminokwasu w kodon stop powoduje przedwczesne zakończenie syntezy białka.
Najczęstsze błędy na maturze
- Mylenie jednoznaczności z degeneracją – jednoznaczność: kodon → jeden aminokwas; degeneracja: aminokwas ← kilka kodonów.
- Odczytywanie tabeli dla DNA zamiast mRNA – tabela podaje kodony mRNA.
- „Kodony stop kodują aminokwas” – nie kodują żadnego.
- Kodon a antykodon – kodon jest w mRNA, antykodon w tRNA.
Zobacz też: Kod genetyczny i transkrypcja – szczegółowo · Translacja · Mutacje punktowe · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Genetyka →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
Cały temat krok po kroku: Genetyka do matury – przewodnik →