Kod genetyczny – tabela kodonów (do druku PDF), zasady zapisu i właściwości

0
W skrócie: kod genetyczny to reguła przekładu kolejności nukleotydów w mRNA na kolejność aminokwasów w białku. Jest trójkowy (kodon = 3 nukleotydy, 64 kodony), jednoznaczny (kodon oznacza zawsze ten sam aminokwas), zdegenerowany (61 kodonów koduje 20 aminokwasów), bezprzecinkowy, niezachodzący i niemal uniwersalny. AUG to kodon START (metionina), UAA, UAG, UGA – kodony STOP. Poniżej pełna tabela kodonów do odczytu i do druku.

⬇ Tabela kodu genetycznego – PDF A4 do druku 64 kodony z nazwami aminokwasów, kodon start i stop, cechy kodu.

Tabela kodu genetycznego (mRNA, 5′→3′)

Pierwsza zasada kodonu – wiersz (U, C, A, G), druga – kolumna, trzecia – ostatnia kolumna. Zielone pole: kodon START, czerwone: kodony STOP. W zapisie DNA (nić kodująca) zamiast U występuje T.

1. zasada2. zasada: U2. zasada: C2. zasada: A2. zasada: G3. zasada
UUUU fenyloalaninaUCU serynaUAU tyrozynaUGU cysteinaU
UUC fenyloalaninaUCC serynaUAC tyrozynaUGC cysteinaC
UUA leucynaUCA serynaUAA STOPUGA STOPA
UUG leucynaUCG serynaUAG STOPUGG tryptofanG
CCUU leucynaCCU prolinaCAU histydynaCGU argininaU
CUC leucynaCCC prolinaCAC histydynaCGC argininaC
CUA leucynaCCA prolinaCAA glutaminaCGA argininaA
CUG leucynaCCG prolinaCAG glutaminaCGG argininaG
AAUU izoleucynaACU treoninaAAU asparaginaAGU serynaU
AUC izoleucynaACC treoninaAAC asparaginaAGC serynaC
AUA izoleucynaACA treoninaAAA lizynaAGA argininaA
AUG metionina (START)ACG treoninaAAG lizynaAGG argininaG
GGUU walinaGCU alaninaGAU kwas asparaginowyGGU glicynaU
GUC walinaGCC alaninaGAC kwas asparaginowyGGC glicynaC
GUA walinaGCA alaninaGAA kwas glutaminowyGGA glicynaA
GUG walinaGCG alaninaGAG kwas glutaminowyGGG glicynaG

Kod genetyczny to zasada, według której kolejność nukleotydów w DNA (a dokładniej w mRNA) przekłada się na kolejność aminokwasów w białku. Jest trójkowy – każdy aminokwas zapisany jest przez trzy kolejne nukleotydy, czyli kodon. Najważniejsze cechy kodu: trójkowość, jednoznaczność, degeneracja (nadmiarowość), bezprzecinkowość, niezachodzenie i uniwersalność.

Dlaczego DNA zapisuje informację o białkach?

Białka są podstawowym budulcem organizmów i pełnią funkcję enzymów, które sterują syntezą wszystkich innych związków w komórce. Zapisując budowę białek, DNA pośrednio decyduje o wszystkich cechach organizmu.

DNA (mRNA)Białko
Rodzaj cząsteczkipolimer nukleotydówpolimer aminokwasów
Liczba rodzajów „cegiełek”4 nukleotydy20 aminokwasów
Nośnik informacjikolejność nukleotydówkolejność aminokwasów

Dlaczego kod jest trójkowy?

Gdyby jeden nukleotyd kodował jeden aminokwas, można by zapisać tylko 4 aminokwasy (41). Dwójki nukleotydów dają 16 kombinacji (42) – wciąż za mało. Dopiero trójki dają 64 kombinacje (43), co wystarcza do zakodowania 20 aminokwasów oraz sygnałów startu i stopu.

Cechy kodu genetycznego

CechaZnaczenie
trójkowyjeden aminokwas kodowany jest przez kodon – trzy nukleotydy
jednoznacznydany kodon oznacza zawsze tylko jeden, ten sam aminokwas
zdegenerowany (nadmiarowy)jeden aminokwas może być kodowany przez kilka różnych kodonów (np. leucyna – przez 6)
bezprzecinkowymiędzy kodonami nie ma nukleotydów rozdzielających – kodony odczytywane są jeden po drugim
niezachodzącykażdy nukleotyd należy tylko do jednego kodonu – kodony nie nakładają się na siebie
kolinearny (liniowy)kolejność kodonów w mRNA odpowiada kolejności aminokwasów w białku
uniwersalnyu niemal wszystkich organizmów te same kodony oznaczają te same aminokwasy (nieliczne wyjątki – m.in. w mitochondriach)

Kodony start i stop

  • kodon start: AUG – rozpoczyna translację i koduje metioninę, dlatego pierwszym aminokwasem nowo syntetyzowanego białka jest zwykle metionina,
  • kodony stop: UAA, UAG, UGA – nie kodują żadnego aminokwasu; sygnalizują zakończenie translacji.

Z 64 kodonów 61 koduje aminokwasy, a 3 są kodonami stop.

Jak odczytać tabelę kodu genetycznego?

Tabela kodu genetycznego (kodony mRNA). Wiersz – pierwsza zasada kodonu, kolumna – druga zasada, w komórce kolejno trzecia zasada (U, C, A, G).

1. zasada \ 2. zasadaUCAG
UUUU – Phe
UUC – Phe
UUA – Leu
UUG – Leu
UCU – Ser
UCC – Ser
UCA – Ser
UCG – Ser
UAU – Tyr
UAC – Tyr
UAA – STOP
UAG – STOP
UGU – Cys
UGC – Cys
UGA – STOP
UGG – Trp
CCUU – Leu
CUC – Leu
CUA – Leu
CUG – Leu
CCU – Pro
CCC – Pro
CCA – Pro
CCG – Pro
CAU – His
CAC – His
CAA – Gln
CAG – Gln
CGU – Arg
CGC – Arg
CGA – Arg
CGG – Arg
AAUU – Ile
AUC – Ile
AUA – Ile
AUG – Met (START)
ACU – Thr
ACC – Thr
ACA – Thr
ACG – Thr
AAU – Asn
AAC – Asn
AAA – Lys
AAG – Lys
AGU – Ser
AGC – Ser
AGA – Arg
AGG – Arg
GGUU – Val
GUC – Val
GUA – Val
GUG – Val
GCU – Ala
GCC – Ala
GCA – Ala
GCG – Ala
GAU – Asp
GAC – Asp
GAA – Glu
GAG – Glu
GGU – Gly
GGC – Gly
GGA – Gly
GGG – Gly

Skróty aminokwasów: Phe – fenyloalanina, Leu – leucyna, Ile – izoleucyna, Met – metionina, Val – walina, Ser – seryna, Pro – prolina, Thr – treonina, Ala – alanina, Tyr – tyrozyna, His – histydyna, Gln – glutamina, Asn – asparagina, Lys – lizyna, Asp – kwas asparaginowy, Glu – kwas glutaminowy, Cys – cysteina, Trp – tryptofan, Arg – arginina, Gly – glicyna. AUG koduje metioninę i jest kodonem start; UAA, UAG i UGA to kodony stop.

Przykład odczytu: fragment mRNA 5′–AUG GCA UUU UGA–3′ odczytujemy kodon po kodonie: AUG – Met (start), GCA – Ala, UUU – Phe, UGA – stop. Powstaje tripeptyd Met–Ala–Phe.

Uwaga: tabela dotyczy kodonów mRNA (z uracylem). Jeśli w zadaniu podano nić kodującą DNA, wystarczy zamienić T na U; jeśli nić matrycową – najpierw zapisać nić komplementarną.

Tabela kodu genetycznego podaje kodony mRNA (w mRNA zamiast tyminy jest uracyl – U). Odczytujemy pierwszy nukleotyd kodonu z lewej kolumny, drugi z górnego wiersza, a trzeci z prawej kolumny.

Przykład: fragment nici matrycowej DNA 3′–TAC GGC ATT–5′ → mRNA 5′–AUG CCG UAA–3′ → metionina – prolina – stop.

Skutki mutacji a cechy kodu

  • dzięki degeneracji kodu część mutacji punktowych jest cicha – zmieniony kodon nadal oznacza ten sam aminokwas (najczęściej zmiana trzeciego nukleotydu),
  • ponieważ kod jest bezprzecinkowy, wstawienie lub usunięcie jednego nukleotydu przesuwa ramkę odczytu i zmienia wszystkie kolejne kodony,
  • mutacja zmieniająca kodon aminokwasu w kodon stop powoduje przedwczesne zakończenie syntezy białka.

Najczęstsze błędy na maturze

  • Mylenie jednoznaczności z degeneracją – jednoznaczność: kodon → jeden aminokwas; degeneracja: aminokwas ← kilka kodonów.
  • Odczytywanie tabeli dla DNA zamiast mRNA – tabela podaje kodony mRNA.
  • „Kodony stop kodują aminokwas” – nie kodują żadnego.
  • Kodon a antykodon – kodon jest w mRNA, antykodon w tRNA.

Zobacz też: Kod genetyczny i transkrypcja – szczegółowo · Translacja · Mutacje punktowe · Biologia do matury – wszystkie działy

Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.

Oceń ten post
Sprawdź się przed maturą
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Genetyka →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
Cały temat krok po kroku: Genetyka do matury – przewodnik →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x