Kontrola jakości stanowi integralny komponent Systemu Zapewnienia Jakości w jednostkach publicznej służby krwi i odgrywa kluczową rolę w ocenie składników krwi przeznaczonych do zastosowania klinicznego. Jej celem jest ciągłe monitorowanie oraz doskonalenie procesów wpływających na jakość i bezpieczeństwo krwi, co bezpośrednio przekłada się na skuteczność terapii i bezpieczeństwo biorców krwi i jej składników. Należy jednak podkreślić, że jakość składników krwi nie powstaje na etapie końcowej kontroli, lecz jest wynikiem prawidłowo zaprojektowanego i konsekwentnie realizowanego procesu. W związku z tym istotne znaczenie ma zaangażowanie całego personelu, którego działania na każdym etapie – od kwalifikacji dawcy po przechowywanie składników – wpływają na końcowy efekt terapeutyczny.
Kontrola jakości składników krwi należy do podstawowych obowiązków Działu Zapewnienia Jakości i realizowana jest zgodnie z opracowanymi standardowymi procedurami operacyjnymi. Obejmuje wszystkie rodzaje składników krwi otrzymywanych w centrach krwiodawstwa i krwiolecznictwa, a oznaczenia laboratoryjne wykonywane są wyłącznie według metod zatwierdzonych i nadzorowanych przez Dział Zapewniania Jakości.
Pobieranie próbek odbywa się w sposób systematyczny, w cyklu miesięcznym, z uwzględnieniem różnych dni tygodnia, co pozwala na uzyskanie reprezentatywnego obrazu procesu. Dobór składników do badań ma charakter losowy, a liczba analizowanych próbek ustalana jest na podstawie miesięcznych raportów kontroli jakości oraz bieżącego monitorowania procesu, co umożliwia dostosowanie intensywności kontroli do jego zmienności.
Obowiązujące regulacje prawne określają minimalne wymagania dotyczące częstości kontroli wybranych parametrów jakościowych, jednak wartości te należy traktować jako poziom podstawowy. W praktyce liczba analizowanych próbek powinna być dostosowana do charakterystyki procesu i poziomu ryzyka, zgodnie z zasadami statystycznej kontroli procesu (ang. Statistical Process Control, SPC), co umożliwia ciągłe monitorowanie jego stabilności oraz wczesne wykrywanie odchyleń.
Pobieranie próbek do badań kontroli jakości odbywa się w sposób zapewniający zachowanie integralności i reprezentatywności badanego składnika krwi. Przed przystąpieniem do pobrania przygotowuje się dokumentację umożliwiającą rejestrację masy składnika krwi oraz identyfikację próbki. Pojemnik ze składnikiem krwi poddawany jest ważeniu, a następnie jego zawartość jest dokładnie mieszana. Zawartość drenu przenoszona jest za pomocą rolera do wnętrza pojemnika ze składnikiem, czynności te powtarzane są dwukrotnie, bez naruszania układu zamkniętego. Próbki pobiera się z odcinka drenu niepołączonego z dodatkowymi elementami, przy czym nie dopuszcza się pobierania materiału z drenu połączonego przez membrany ani tzw. „kominek”. Przy użyciu zgrzewarki dielektrycznej wykonuje się trzy zgrzewy, umożliwiające uzyskanie zamkniętych, jałowych segmentów drenu, które są następnie oznaczane numerem donacji – rys. 1. Dren oddzielany jest od pojemnika macierzystego. Pobranie próbki dokumentowane jest poprzez zapis daty i czasu, co zapewnia pełną identyfikowalność materiału.
Rys. 1 Prawidłowe wydzielenie i oznakowanie segmentu drenu wraz z wykonanymi zgrzewami
Objętość składnika krwi wyznaczana jest pośrednio na podstawie jego masy, poprzez odjęcie masy pustego pojemnika od masy całkowitej. Następnie objętość oblicza się według wzoru:
v = masa składnika [g] / ciężar właściwy [g/ml]
Wartość ciężaru właściwego zależy od rodzaju składnika i wynosi odpowiednio: dla krwi pełnej 1,06 g/ml, koncentratu krwinek czerwonych 1,08 g/ml, koncentratu krwinek czerwonych z roztworem wzbogacającym 1,07 g/ml, koncentratu krwinek płytkowych, osocza i krioprecypitatu 1,03 g/ml, a dla koncentratu krwinek płytkowych w mieszaninie osocza i roztworu wzbogacającego 1,02 g/ml.
Zakres badań kontrolnych obejmuje m.in. oznaczenia objętości, parametrów hematologicznych, stopnia hemolizy, liczby leukocytów, pH oraz wybranych parametrów biochemicznych (tab. 1). W przypadku osocza szczególne znaczenie ma ocena aktywności czynników krzepnięcia. Wszystkie oznaczenia powinny być wykonywane możliwie jak najszybciej po pobraniu próbek, z wykorzystaniem zwalidowanych metod i kwalifikowanej aparatury.
Na podstawie uzyskanych wyników obliczane są wartości odniesione do jednej jednostki składnika.
- Zawartość hemoglobiny w jednostce oblicza się według wzoru:
| Hb = V x h / 100 Gdzie: Hb = poziom hemoglobiny [g/jedn.]V = objętość składnika [ml]h = poziom hemoglobiny [g/dl] | Przykład: V = 300 ml h = 19 g/dl Hb = 300 x 19/ 100 Hb = 57 g/jedn. |
- Całkowitą liczbę leukocytów w jednostce wyznacza się według wzoru:
| Liczba komórek/jednostkę = n x 1000 x V Gdzie: n = liczba leukocytów [µl]V = objętość składnika [ml] | Przykład: n = 1,35 x 103/µl V = 300 ml 1,35×103 x 1000 x 300 = 405000 x 103 = 0,405 x 109/jedn. |
- Stopień hemolizy oblicza się na podstawie zależności uwzględniającej stężenie hemoglobiny w nadsączu, hematokryt oraz stężenie hemoglobiny w próbce wyjściowej:
| % hemolizy =Hba x 1-Ht x 100Hbc Gdzie: Hba = stężenie Hb w nadsączu [g/l]Ht = hematokryt Hbc = stężenie Hb w wyjściowej próbce [g/l] | Przykład: Hba = 4,8 g/l Ht = 0,61 Hbc = 189 g/l % hemolizy = 4,8 x 1-0,61 x 100/ 189 = 1,0% |
W przypadku uzyskania wyniku niezgodnego z wymaganiami kontroli jakości zaleca się powtórzenie oznaczenia, o ile jest to możliwe, przy jednoczesnym odnotowaniu obydwu wyników. Ocena jakości składników krwi dokonywana jest na podstawie miesięcznych zestawień, przy czym przyjmuje się, że co najmniej 75% analizowanych jednostek powinno spełniać kryteria akceptacji. W przypadku składników poddanych leukoredukcji wymagania są bardziej rygorystyczne – co najmniej 90% wyników powinno mieścić się w zakresie norm dla zawartości leukocytów.
W sytuacji, gdy odsetek wyników spełniających kryteria ulega obniżeniu, konieczne jest przeprowadzenie wieloetapowej analizy procesu. Obejmuje ona w pierwszej kolejności wykluczenie błędów związanych z pobieraniem próbek i wykonaniem oznaczeń laboratoryjnych, następnie ocenę poprawności preparatyki, w tym warunków wirowania i przechowywania oraz kompetencji personelu, a w dalszym etapie analizę warunków pobierania krwi i kwalifikacji dawców. Równolegle zaleca się zwiększenie liczby próbek w kolejnym okresie kontrolnym oraz wdrożenie działań naprawczych i zapobiegawczych.
Skuteczność kontroli jakości krwi i jej składników zależy nie tylko od zakresu wykonywanych badań, lecz przede wszystkim od właściwej interpretacji wyników oraz konsekwentnego reagowania na pojawiające się odchylenia. Systematyczna analiza danych oraz wdrażanie działań naprawczych i zapobiegawczych umożliwiają utrzymanie stabilności procesu i wysokiego poziomu jakości, co ma bezpośrednie znaczenie dla bezpieczeństwa biorców i efektywności terapii transfuzjologicznej.
Tab. 1 Szczegółowe wytyczne dla krwi pełnej i wybranych składników krwi
| Krew Pełna Konserwowana | ||
| Lp. | Wymagany pomiar jakości | Wymagane wyniki |
| 1 | Objętość [ml] | 450 ± 10 % |
| 2 | Hemoglobina | ≥ 45 [g/jedn.] |
| 3 | Hemoliza w końcowym okresie przechowywania | < 0,8% masy krwinek czerwonych |
Koncentrat Krwinek Czerwonych z roztworem wzbogacającym bez kożuszka leukocytarno-płytkowego | ||
| Lp. | Wymagany pomiar jakości | Wymagane wyniki |
| 1 | Objętość [ml] | Ustalona dla używanego systemu |
| 2 | Leukocyty | < 1,2 x 109/ na jednostkę |
| 3 | Hematokryt | 0,50 – 0,70 |
| 4 | Hemoglobina | ≥ 43 [g/jedn.] |
| 5 | Hemoliza w końcowym okresie przechowywania | < 0,8% masy krwinek czerwonych |
Ubogoleukocytarny Koncentrat Krwinek Czerwonych z roztworem wzbogacającymotrzymywany z krwi pełnej / otrzymywany metodą automatycznej aferezy | ||
| Lp. | Wymagany pomiar jakości | Wymagane wyniki |
| 1 | Objętość [ml] | Ustalona dla używanego systemu |
| 2 | Liczba leukocytów | < 1 x 106/na jednostkę |
| 3 | Hemoglobina | ≥ 40 [g/jedn.] |
| 4 | Hematokryt | 0,50 – 0,70 |
| 5 | Hemoliza w końcowym okresie przechowywania | < 0,8% masy krwinek czerwonych |
Ubogoleukocytarny Koncentrat Krwinek Płytkowychotrzymywany ze zlewania kożuchów l.-pł./ otrzymywany metodą automatycznej aferezy | ||
| Lp. | Wymagany pomiar jakości | Wymagane wyniki |
| 1 | Objętość [ml] | Ustalona dla używanego systemu |
| 2 | Liczba krwinek płytkowych | > 3,0 x 1011 /jednostkę |
| 3 | Liczba leukocytów | < 1,0 x 106 /jednostkę |
| 4 | pH w temperaturze 22oC w końcowym okresie przechowywania | > 6,4 |
Osocze świeżo mrożone z krwi pełnej/otrzymane metodą automatycznej plazmaferezy | ||
| Lp. | Wymagany pomiar jakości | Wymagane wyniki |
| 1 | Objętość [ml] | Ustalona dla używanego systemu |
| 2 | Białko całkowite | > 50 g/l |
| 3 | Aktywność czynnika VIII | 70 IU/100ml, średnio po zamrożeniu i rozmrożeniu nie mniej niż 70% lub więcej wartości dla jednostki świeżo pobranego osocza |
| 4 | Erytrocyty | < 6,0 x 109/l |
| 5 | Leukocyty | < 0,1 x 109/l |
| 6 | Krwinki płytkowe | < 50 x 109/l |
Krioprecypitat | ||
| Lp. | Wymagany pomiar jakości | Wymagane wyniki |
| 1 | Objętość | 20-30 ml |
| 2 | Fibrynogen | ≥ 140 mg/jedn. |
| 3 | Aktywność czynnika VIII | > 70 IU/jedn. |
Autor: mgr Anna Kiestrzyń
Piśmiennictwo
- Lachert E., Antoniewicz-Papis J. (red.) i in. Standardowe procedury operacyjne w centrach krwiodawstwa i krwiolecznictwa – monitorowanie jakości. Narodowe Centrum Krwi, Warszawa 2023.
- Mikołowska A., Antoniewicz-Papis J. (red.) i in. Statystyczna kontrola procesu w centrach krwiodawstwa i krwiolecznictwa. Narodowe Centrum Krwi, Warszawa 2023.
- Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 30 marca 2021 r. w sprawie wymagań dobrej praktyki pobierania krwi i jej składników, badania, preparatyki, przechowywania, wydawania i transportu dla jednostek organizacyjnych publicznej służby krwi (Dz.Urz. Ministra Zdrowia poz. 28 z późn. zm.).
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 marca 2017 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących systemu zapewnienia jakości oraz dopuszczalnych wyników pomiaru jakości, w zakresie krwi i jej składników (Dz.U. 2017, poz. 646).
- Kubis J., Lachert E., Antoniewicz-Papis J., Rosiek A., Mikołowska A., Łętowska M. Kontrola jakości składników krwi w centrach krwiodawstwa i krwiolecznictwa kontrolowanych w latach 2015–2016. J Transf Med. 2018;11(4):131–136.
- Dyrektywa 2002/98/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 stycznia 2003 r. ustanawiająca normy jakości i bezpieczeństwa dla pobierania, badania, preparatyki, przechowywania i wydawania krwi ludzkiej i jej składników oraz wnosząca poprawki do Dyrektywy 2001/83/WE (Dz.U. L 33 z 08.02.2003).
- Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2005/62/WE z dnia 30 września 2005 r. wykonująca dyrektywę 2002/98/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w zakresie norm i specyfikacji wspólnotowych odnoszących się do systemu jakości obowiązującego w placówkach służby krwi (Dz.U. L 256 z 01.10.2005).
