Niedobór kwasu foliowego

Autor: mgr Klaudia Paryska

Kwas foliowy to organiczny związek rozpuszczalny w wodzie, należący do witamin z grupy B. Znany pod różnymi nazwami: witamina M, witamina B9, Folacin, kwas pteroilomonoglutaminowy. [1] Składa się z trzech cząsteczek: kwasu glutaminowego, kwasu para-aminobenzoesowego oraz pierścienia pterydynowego. [2]

1. Źródła kwasu foliowego

Ludzie nie są w stanie syntetyzować kwasu foliowego de novo lub pozyskiwać przy udziale mikroflory jelitowej.[3] Jedynym sposobem uzupełnienia zapotrzebowania jest pozyskiwanie go z pożywienia – głównym źródłem kwasu foliowego są warzywa liściaste, owoce cytrusowe oraz produkty mięsne. [4] Biodostępność kwasu foliowego zawartego w pożywieniu jest niższa (ok. 50%) niż w przypadku dostarczania kwasu foliowego z suplementami diety (85-100%). Na biodostępność kwasu foliowego wpływa wiele czynników: postać spożywanych folianów, pH (optymalne wynosi 6-7), spożywanie innych leków, alkoholu i witamin, takich jak B2, cynk, żelazo czy witamina C, ewentualne choroby przewodu pokarmowego. Istotna jest również suplementacja kwasu foliowego – jest on witaminą wrażliwą na czynniki zewnętrzne, więc nawet w przypadku stosowania zbilansowanej diety, część folianów może być utracona w wyniku obróbki termicznej lub przechowywania składników spożywczych. [5] Dzienne zapotrzebowanie na kwas foliowy jest kwestią indywidualną i zależy od płci, wieku i stanu klinicznego pacjenta. [2] Przyjmuje się, że średnie zapotrzebowanie wynosi 400 μg dla osób dorosłych i 600 μg dla kobiet w ciąży. [6]

2.  Metabolizm kwasu foliowego

W produktach spożywczych kwas foliowy występuje w postaci poliglutaminianów. W organizmie przekształcany jest do monoglutaminianów, aby mógł być wchłaniany w jelicie cienkim, a następnie przetransportowany do krwiobiegu i wątroby, gdzie jest magazynowany. [5] W organizmie dochodzi do przekształcenia syntetycznego kwasu foliowego do dihydrofolianu (DHF). Kolejnym etapem jest redukcja przy udziale reduktazy dihydrofolianowej (DHFR) do tetrahydrofolianu (THF). Następnie dochodzi do powstania – 5-metylotetrahydrofolianu (5-MTHF) i wydzielany do krwioobiegu. Przekształcenie THF do 5-MTHF odbywa się przy pomocy reduktazy metylenotetrahydrofolianowej, która kodowana jest przez gen MTHFR. [7]

3.  Rola kwasu foliowego w organizmie

Kwas foliowy jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania organizmu, wpływa na wiele procesów fizjologicznych, odpowiadając za rozwój układu nerwowego płodu i produkcję erytrocytów – kwas foliowy jest wbudowywany w erytroblasty. [5] Kwas foliowy, a konkretnie tetrahydrofolian, będący aktywną formą witaminy B9, jest również koenzymem w procesie przenoszenia grup jednowęglowych, niezbędnych w procesie syntezy aminokwasów i kwasu deoksyrybonukleinowego (DNA).[8]

Foliany wpływają na utrzymywanie prawidłowego stężenia homocysteiny, przekształcając ją w metioninę. Ze względu na to, że wysokie stężenie homocysteiny prowadzi do uszkodzenia naczyń krwionośnych a w konsekwencji chorób sercowo-naczyniowych, suplementacja kwasu foliowego może pozytywnie wpłynąć na układ krążenia. Foliany zwiększają również biodostępność tlenku azotu, który rozszerza naczynia krwionośne i reguluje ciśnienie tętnicze. [8] Zmniejsza również ryzyko wystąpienia niektórych nowotworów, takich jak rak płuc, szyjki macicy, piersi, jelita grubego, jajników czy białaczki. W wyniku zmian w DNA spowodowanych niedoborem kwasu foliowego wzrasta częstość mutacji i nieprawidłowej syntezy DNA. [5]

4.  Niedobór kwasu foliowego

Niedobór kwasu foliowego może wynikać z niewystarczającej podaży z pożywieniem, wyższym zapotrzebowaniem, nieprawidłowym wchłanianiem w organizmie [2] lub przyjmowaniem niektórych leków (np.: metotreksat, trimetroprin czy fenytoin), które zmniejszają wchłanianie kwasu foliowego. Może być spowodowany czynnikami genetycznymi, hemodializami, które prowadzą do zwiększonej utraty kwasu foliowego, a w związku z tym zwiększonego zapotrzebowania na tę witaminę. Niedobór kwasu foliowego może być efektem chorób skórnych – rozległe oparzenia oraz stany zapalne skóry wpływają na intensyfikację procesów regeneracyjnych komórek, a jednocześnie wzrasta zapotrzebowanie na foliany. Niedobór kwasu foliowego może być spowodowany również poprzez mutacje w genie MTHFR. Utrudniają one przekształcenie witaminy B9 w aktywną formę. [8]

Niedobór witaminy B9 może prowadzić do wad cewy nerwowej u płodu.[3] Jest to najczęściej występująca wada wrodzona opon mózgowo-rdzeniowych, mózgu lub rdzenia kręgowego, która spowodowana jest zaburzeniem zamknięcia cewy nerwowej pomiędzy 17, a 28 dniem po zapłodnieniu. Średnia ilość wykrywanych przypadków na świecie wynosi 300 000 rocznie. Wady cewy nerwowej, takie jak bezmózgowie są śmiertelne lub, jak w przypadku rozszczepu kręgosłupa, stanowią dożywotni problem zdrowotny. [10] Istotne jest więc, by kobiety już na etapie planowania ciąży rozpoczęły suplementację kwasu foliowego. Zalecana dawka u ciężarnych to 0,4-5 mg dziennie. Niedobór kwasu foliowego wśród osób dorosłych prowadzi również do niedokrwistości megaloblastycznej, często wykrywany jest u pacjentów z przewlekłymi zapaleniami przewodu pokarmowego (IBD). Pacjenci z IBD często przyjmują metotreksat, będący antagonistą kwasu foliowego – zaleca się u nich suplementację 5 mg kwasu foliowego przyjmowanego z przerwą 2-3 dni od dnia podania metotreksatu. [2]

Objawy niedoboru kwasu foliowego obejmują kilka układów w organizmie: układ pokarmowy, krwionośny, nerwowy. Ze strony układu pokarmowego głównymi objawami jest spadek masy ciała, utrata apetytu oraz bolesny i czerwony język, tzw. język lakierowany, skłonność do pojawiania się owrzodzeń jamy ustnej. W układzie nerwowym nie występują objawy charakterystyczne dla niedoboru kwasu foliowego – mogą pojawiać się zmiany nastroju i ogólne rozdrażnienie. Objawami ze strony układu krążenia jest postępująca anemia, bladość skóry oraz zmęczenie.[9]

Podstawową metodą leczenia niedoboru witaminy B9 jest suplementacja doustna. Zalecana dawka u większości dorosłych mieści się w granicach do 5 mg na dobę, jednak głównym kryterium doboru dawki jest poziom kwasu foliowego oraz przyczyna jego niedoboru. U kobiet planujących ciążę zaleca się rozpoczęcie doustnej suplementacji co najmniej 3 miesiące przed zajściem w ciążę [11] Alternatywną metodą podawania kwasu foliowego jest podawanie pozajelitowe (w przypadku pacjentów z chorobami przewodu pokarmowego), domięśniowe lub podskórne – w zależności od stanu klinicznego pacjenta.

Bibliografia

1. Liew SC. Folic acid and diseases – supplement it or not? Rev Assoc Med Bras (1992). 2016 Jan-Feb;62(1):90-100 doi: 10.1590/1806-9282.62.01.90. PMID: 27008500. 
2. Ratajczak AE, Szymczak-Tomczak A, Rychter AM, Zawada A, Dobrowolska A, Krela-Kaźmierczak I. Does Folic Acid Protect Patients with Inflammatory Bowel Disease from Complications? Nutrients. 2021 Nov 12;13(11):4036. doi: 10.3390/nu13114036. PMID: 34836291; PMCID: PMC8618862. 
3. Maynard C, Cummins I, Green J, Weinkove D. A bacterial route for folic acid supplementation. BMC Biol. 2018 Jun 15;16(1):67. doi: 10.1186/s12915-018-0534-3. PMID: 29903004; PMCID: PMC6002978. 
4. Thabet RH, Alessa REM, Al-Smadi ZKK, Alshatnawi BSG, Amayreh BMI, Al-Dwaaghreh RBA, Salah SKA. Folic acid: friend or foe in cancer therapy. J Int Med Res. 2024 Jan;52(1):3000605231223064. doi: 10.1177/03000605231223064. PMID: 38229460; PMCID: PMC10935767. 
5. Kapka-Skrzypczak L., Niedźwiecka J., Skrzypczak M., Wojtyła A. Kwas foliowy – skutki niedoboru i zasadność suplementacji Med Og Nauk Zdr. 2012; 18(1): 65-69. 
6. Socha DS, DeSouza SI, Flagg A, Sekeres M, Rogers HJ. Severe megaloblastic anemia: Vitamin deficiency and other causes. Cleve Clin J Med. 2020 Mar;87(3):153-164. doi: 10.3949/ccjm.87a.19072. PMID: 32127439.
7. Stanhewicz AE, Kenney WL. Role of folic acid in nitric oxide bioavailability and vascular endothelial function. Nutr Rev. 2017 Jan;75(1):61-70. doi: 10.1093/nutrit/nuw053. PMID: 27974600; PMCID: PMC5155615. 
8. Hoxha B, Hoxha M, Domi E, Gervasoni J, Persichilli S, Malaj V, Zappacosta B. Folic Acid and Autism: A Systematic Review of the Current State of Knowledge. Cells. 2021 Aug 3;10(8):1976. doi: 10.3390/cells10081976. PMID: 34440744; PMCID: PMC8394938. 
9. Baddam S, Khan KM, Jialal I. Folic Acid Deficiency. 2025 Jun 25. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Jan–. PMID: 30570998. 
10. Burdge GC, Lillycrop KA. Folic acid supplementation in pregnancy: are there devils in the detail? British Journal of Nutrition. 2012;108(11):1924-1930. doi:10.1017/S0007114512003765
11. Wierzejska R., Wojda B. Przyjmowanie kwasu foliowego przez kobiety ciężarne w profilaktyce wad cewy nerwowej płodu. Przegl Epidemiol 2020;74(2): 362-369