Reakcje niepożądane po przetoczeniu składników krwi- rodzaje, podział, charakterystyka.

Autor mgr Mateusz Witkowski,diagnosta laboratoryjny.

Wstęp

Transfuzja krwi i jej składników jest metodą leczenia wielu stanów chorobowych, między innymi niedokrwistości, masywnych krwotoków, zaburzeń krzepnięcia oraz podczas zabiegów operacyjnych. Przetaczanie krwi powinno być bezpieczne i wydajne, jednak pomimo stosowania wielu procedur, istnieje prawdopodobieństwo wystąpienia poważnej niepożądanej reakcji poprzetoczeniowej tzw. odczynów poprzetoczeniowych. Mogą one mieć łagodny przebieg, ale niektóre mogą stanowić bezpośrednie zagrożenie życia pacjenta. Powikłania poprzetoczeniowe stanowią grupę niekorzystnych reakcji, które mogą pojawić się u pacjenta w trakcie bądź po transfuzji krwi i jej składników, takich jak osocze albo płytki krwi. Niektóre mogą pojawić się po latach, dlatego bardzo ważna jest obserwacja pacjenta w trakcie oraz po przetoczeniu krwi i jej składników.

Czynnikami ryzyka wystąpienia niepożądanej reakcji poprzetoczeniowej są:

-stan pacjenta utrudniający sprawdzenie jego tożsamości (chorzy nieprzytomni, zagubieni, niedosłyszący, obcokrajowcy)

-nieprzestrzeganie obowiązujących procedur

-niewłaściwie prowadzona dokumentacja

-zła organizacja pracy

-deficyty personalne

-praca pod presją czasu, przeciążenie pracą

-brak szkoleń personelu medycznego

Wszystkie powyższe czynniki prowadzą w rezultacie do sytuacji, w których zostaje nieprawidłowo oklejona lub opisana próbka, zostaje dobrany niewłaściwy składnik krwi dla pacjenta lub składnik krwi zostaje przetoczony niewłaściwemu pacjentowi, zostają użyte nieprawidłowe przyrządy do przetoczenia, zostaje przetoczony przeterminowany składnik krwi.

Objawami sugerującymi wystąpienie powikłania poprzetoczeniowego mogą być:

-wzrost temperatury oraz dreszcze

-zmiany skórne (pokrzywka, świąd, obrzęki)

-nudności, wymioty, biegunka

-ból w okolicy lędźwiowej

-spadek lub wzrost ciśnienia krwi

-zaburzenia rytmu serca oraz krążenia

-zaburzenia oddychania

-ciemny kolor moczu

-niewydolność nerek

-skaza krwotoczna

Podział reakcji poprzetoczeniowych

Podział reakcji niepożądanych po przetoczeniu składników krwi jest zależny od mechanizmu ich powstania, czasu pojawienia się objawów oraz od wystąpienia hemolizy.

Czas pojawienia się niepożądanych objawów po przetoczeniu składnika krwi jest kryterium podziału reakcji poprzetoczeniowych na wczesne i opóźnione. Wczesne niepożądane reakcje występują w trakcie przetaczania składnika krwi, bezpośrednio po jego przetoczeniu lub występują do 24 godzin po przetoczeniu. . Do wczesnych niepożądanych reakcji, których objawy występują w okresie 24 godzin od przetoczenia, zalicza się:

-reakcję hemolityczną;

-zakażenie bakteryjne;

-reakcję alergiczną lub anafilaktyczną;

-ostre poprzetoczeniowe uszkodzenie płuc (TRALI)

-duszność poprzetoczeniową;

-niehemolityczną reakcję gorączkową;

-poprzetoczeniowe przeciążenie krążenia (TACO)

Powikłania opóźnione dają objawy po 24 godzinach od przetoczenia, kilku dniach, kilku tygodniach, kilku miesiącach, a nawet latach. Do opóźnionych niepożądanych reakcji zalicza się w szczególności:

-reakcję hemolityczną;

-poprzetoczeniową skazę małopłytkową;

-poprzetoczeniową chorobę przeszczep przeciw biorcy (TA-GvHD);

-przeniesienie biologicznych czynników chorobotwórczych

Ze względu na mechanizm można wyróżnić odczyny immunologiczne, do których zaliczamy: niehemolityczną reakcję gorączkową FNHTR, reakcję anafilaktyczną, reakcję alergiczną, TRALI, TA-GvHD, poprzetoczeniową skazę małopłytkową oraz nieimmunologiczne, takie jak przeniesienie czynników zakaźnych, zator powietrzny, TACO, hiperkaliemię, ból w czasie przetoczenia, przeciążenie żelazem. Nasilenie reakcji poprzetoczeniowej stanowi kryterium podziału na powikłania łagodne i ciężkie. Odczyny poprzetoczeniowe możemy podzielić również ze względu na występowanie hemolizy na odczyny hemolityczne, w których dochodzi do rozpadu krwinek czerwonych. Zaliczamy do nich ostry odczyn hemolityczny oraz opóźniony odczyn hemolityczny. Odczyny niehemolityczne to takie w których nie dochodzi do rozpadu krwinek czerwonych. Zaliczamy do nich : niehemolityczny odczyn gorączkowy, reakcje alergiczne, reakcje anafilaktyczne, TRALI oraz TACO.

Charakterystyka wybranych odczynów poprzetoczeniowych

Potransfuzyjna reakcja hemolityczna

Jest jednym z najpoważniejszych powikłań transfuzji. Dochodzi w niej do zniszczenia przetoczonych krwinek czerwonych w wyniku niezgodności najczęściej w układzie ABO. Przeciwciała klasy IgM wiążą się z antygenami krwinek czerwonych, uruchamiając kaskadę dopełniacza, powodują hemolizę. Reakcja jest natychmiastowa w trakcie przetoczenia lub tuż po nim, a do charakterystycznych objawów należą: gorączka, dreszcze, ból w okolicy lędźwiowej, duszność, spadek ciśnienia tętniczego, hemoglobinuria, skaza krwotoczna i niewydolność nerek.

Niehemolityczna reakcja gorączkowa (febrile nonhemolytic transfusion reaction – FNHTR)

Jest związana z występowaniem w surowicy biorcy przeciwciał reagujących z antygenami krwinek dawcy, wskutek czego następuje aktywacja układu dopełniacza i uwalnianie cytokin prozapalnych. Objawia się przede wszystkim wzrostem temperatury ciała, dreszczami, bólem głowy oraz uczuciem zimna.

Reakcja alergiczna

Powstaje w sytuacji, gdy przeciwciała IgE biorcy są skierowane przeciwko białkom osocza zawartym w składniku krwi. Najczęściej występują świąd, pokrzywka, wysypka, a w ciężkich przypadkach obrzęk twarzy i krtani.

Reakcja analifaktyczna

Jest ciężką i szybko rozwijającą się reakcją nadwrażliwości. Wiąże się z obecnością przeciwciał anty-IgA u osób z brakiem IgA lub obecnością przeciwciał skierowanych przeciw innym białkom osocza dawcy. Może powodować duszność, obrzęk dróg oddechowych, spadek ciśnienia tętniczego, zaburzenia świadomości, a w skrajnych przypadkach wstrząs.

TRALI ostre poprzetoczeniowe uszkodzenie płuc (transfusion related acute lung injury)

Polega na występowaniu swoistych przeciwciał antygranulocytarnych oraz anty-HLA w osoczu dawcy, które reagują z leukocytami biorcy, tworząc kompleksy immunologiczne, co w rezultacie prowadzi do uszkodzenia śródbłonka naczyń pęcherzyków płucnych. Głównymi objawami TRALI są duszność , niewydolność oddechowa, tachykardia oraz obrzęk płuc pochodzenia pozasercowego.

TACO przeciążenie krążenia (transfusion associated circulatory overloard)

Jest związane z nadmiernym przeciążeniem krążenia objętością przetoczonego składnika krwi. Dotyczy to głównie pacjentów z chorobami serca, nerek, niemowląt oraz osób starszych. Do objawów wystąpienia TACO należą:  duszność, sinica, tachykardia, wzrost ciśnienia tętniczego, obrzęk płuc, niewydolność krążenia oraz bóle głowy.

Opoźniony odczyn hemolityczny

Może pojawić się kilka dni lub nawet kilka tygodni po transfuzji. Jest związany z wytworzeniem  lub ponownym pojawieniem się przeciwciał skierowanych przeciwko antygenom krwinek czerwonych. Objawami mogą być spadek stężenia hemoglobiny, żółtaczka oraz zwiększenie stężenia bilirubiny i aktywności LDH.

Poprzetoczeniowa choroba przeszczep przecwiko gospodarzowi (transfusion associated graft versus host disease TA-GvHD)

Występuje w sytuacji, gdy przetoczone żywe limfocyty dawcy aktywne immunologicznie, przedostając się do organizmu biorcy, który nie jest zdolny do ich zniszczenia, proliferują, wzbudzając złożone reakcje odpornościowe przeciwko biorcy, co w rezultacie prowadzi do uszkodzenia jego tkanek i narządów. Objawy pojawiają się od 4-30 dni od przetoczenia. Należą do nich wysypka skórna, gorączka, biegunka, zaburzenia funkcji wątroby i nerek, a także uszkodzenie szpiku. 90% tych przypadków jest śmiertelna.

Poprzetoczeniowa plamica małopłytkowa (post-transfusion purpura- PTP)

Wiąże się z obecnością w surowicy biorcy przeciwciał anty-HPA, które niszczą krwinki płytkowe zawierające obcy antygen. Objawy pojawiają się po 5-10 dniach od przetoczenia KKCZ lub KKP i należą do nich małopłytkowość i skaza krwotoczna.

Postępowanie w przypadku wystąpienia niepożądanej reakcji poprzetoczeniowej

W przypadku pojawienia się objawów sugerujących reakcje poprzetoczeniową należy:

-natychmiast przerwać przetaczanie składnika krwi

-zabezpieczyć zestaw do przetaczania w celu wykonania badań mikrobiologicznych i immunohematologicznych

-sprawdzić dane w dokumentacji przetoczenia i na pojemnikach przetaczanych składników krwi

-pobrać od pacjenta próbki krwi w celu wykonania badań immunohematologicznych

-pobrać próbki krwi do badań bakteriologicznych

-przesłać do RCKiK : formularz zgłoszenia powikłania poprzetoczeniowego, próbki krwi pacjenta pobrane po przetoczeniu, próbki krwi pacjenta z której wykonywano próbę zgodności serologicznej wraz z próbkami dawców, pojemnik z resztkami poprzetoczeniowymi

-wpisać w książce transfuzjologicznej i historii choroby wystąpienie niepożądanej reakcji poprzetoczeniowej 

Podsumowanie

Reakcje niepożądane po przetoczeniu składników krwi stanowią możliwe powikłanie transfuzji. Mogą mieć charakter immunologiczny lub nieimmunologiczny, a także występować jako wczesne lub opóźnione. Do najważniejszych należą ostre i opóźnione odczyny hemolityczne, reakcje gorączkowe, alergiczne, anafilaktyczne, TRALI oraz TACO. Szczególnie istotne jest szybkie rozpoznawanie objawów i natychmiastowe wdrożenie właściwego postępowania. Przestrzeganie zasad bezpiecznej transfuzji oraz dokładna obserwacja pacjenta znacząco zwiększają bezpieczeństwo leczenia krwią.

Bibliografia

1. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 23 lipca 2026 roku w sprawie wymagań dobrej praktyki pobierania krwi i jej składników, badania, preparatyki, przechowywania,wydawania i transportu dla jednostek organizacyjnych publicznej służby krwi.

2. Obwieszczenie Ministra Zdrowia z dnia 25 lipca 2023 roku w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie leczenia krwią i jej skłądnikami w podmiotach leczniczych wykonujących działalność leczniczą w rodzaju stacjonarne i całodobowe świadczenia zdrowotne.

3. Fabijańska- Mitek J., Bochenek-Jantczak D., Grajewska A., Wieczorek K. Badania immunohematologiczne w transfuzjologii – kompendium, Pro Pharmacia Futura, Warszawa 2023, str. 114-123.

4. Andrys B., Korybalska K., Analiza częstości występowania niepożądanych reakcji poprzetoczeniowych i ich związku z transfuzjami u pacjentów leczonych składnikami krwi otrzymywanymi z Regionalnego Centrum Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa w Poznaniu w latach 2011-2018, journal of Transfusion Medicine 2022.

5. Pogłód R, Antoniewicz-papis J., Standard Pracy Komitetu Transfuzjologicznego Wydanie II, Instytut Hematologii i Transfuzjologii, Warszawa 2020.

6. Korsak J.,Fabijańska- Mitek J.,Jędrzejczak W.W., Nowacka E., Radziwon P.,Rzepecki P.,Wytyczne w zakresie leczenia krwią i jej składnikami oraz produktami krwiopochodnymi w podmiotach leczniczych Wydanie III, Warszawa 2020.