Gąbki – zwierzęta beztkankowe
Gąbki (Porifera) to najprostsze zwierzęta wielokomórkowe. Są organizmami wodnymi i osiadłymi, nie mają prawdziwych tkanek, narządów, układu nerwowego ani otworu gębowego. Odżywiają się, filtrując wodę przepływającą przez liczne otwory w ścianie ciała. Ich komórki wykazują dużą samodzielność, a ciało wzmacnia szkielet z igieł (spikul) lub włókien białkowych.
Systematyka gąbek
Typ: Gąbki (Porifera). Współcześnie żyjące gąbki dzieli się na gromady:
- gąbki wapienne (Calcarea) – igły z węglanu wapnia,
- gąbki krzemionkowe sześcioosiowe (szklane) (Hexactinellida) – igły krzemionkowe, zwykle w głębokich wodach,
- gąbki pospolite (Demospongiae) – największa grupa; szkielet z igieł krzemionkowych lub włókien białka sponginy; należą tu także gąbki słodkowodne.
Do gąbek zalicza się też wymarłe archeocjaty – organizmy, które w kambrze tworzyły pierwsze rafy.
Budowa ciała gąbki
Ciało gąbki przypomina worek lub wazon przytwierdzony do podłoża. Ściana ciała składa się z dwóch warstw komórek, między którymi znajduje się galaretowata mezohyl:
| Element | Funkcja |
|---|---|
| Pinakocyty | płaskie komórki okrywające ciało z zewnątrz |
| Porocyty i ostia | otwory, przez które woda wpływa do wnętrza gąbki |
| Choanocyty (komórki kołnierzykowe) | wyściełają jamy wewnętrzne; ruchem wici wywołują przepływ wody, a kołnierzykiem wyłapują cząstki pokarmu |
| Amebocyty | komórki ruchliwe w mezohylu – trawią i rozprowadzają pokarm, wytwarzają igły szkieletu, mogą przekształcać się w inne typy komórek |
| Spikule (igły) i spongina | szkielet wewnętrzny – wapienny, krzemionkowy lub białkowy |
| Jama paragastralna i oskulum | centralna jama i duży otwór wyrzutowy, przez który wypływa woda |
Woda płynie w jednym kierunku: ostia → jamy z choanocytami → jama paragastralna → oskulum. Gąbki nie mają symetrii lub mają słabo zaznaczoną symetrię promienistą.
Czynności życiowe
- Odżywianie – filtracyjne; pokarmem są bakterie, drobne protisty i szczątki organiczne. Trawienie jest wyłącznie wewnątrzkomórkowe.
- Wymiana gazowa i wydalanie – przez dyfuzję między komórkami a przepływającą wodą; nie ma wyspecjalizowanych narządów.
- Brak układu nerwowego – gąbki reagują na bodźce bardzo powoli, np. zwężając otwory.
- Regeneracja – wyjątkowo duża; z rozdrobnionych fragmentów, a nawet z rozdzielonych komórek gąbka może się odtworzyć.
Rozmnażanie
- bezpłciowe – przez pączkowanie, fragmentację oraz (u gąbek słodkowodnych) przez gemmule – przetrwalne pąki odporne na zimę i wysychanie,
- płciowe – gąbki są zwykle obojnakami; gamety powstają z choanocytów lub amebocytów, zapłodnienie zachodzi wewnątrz gąbki, a z zygoty rozwija się orzęsiona larwa, która osiada i daje początek nowej gąbce.
Pochodzenie i znaczenie gąbek
Przodkami gąbek były najprawdopodobniej kolonijne protisty podobne do wiciowców kołnierzykowych – na to wskazuje uderzające podobieństwo choanocytów do tych protistów. Gąbki uważa się za odrębną, wczesną linię rozwojową zwierząt.
W przyrodzie oczyszczają wodę (filtrując duże jej ilości) i stanowią schronienie dla wielu organizmów. Szkielet gąbek pospolitych z białka sponginy był dawniej wykorzystywany jako naturalna gąbka kąpielowa, a z gąbek izoluje się związki badane jako potencjalne leki.
Najczęstsze błędy na maturze
- „Gąbki mają tkanki” – są zwierzętami beztkankowymi; ich komórki nie tworzą prawdziwych tkanek.
- „Woda wypływa przez ostia” – ostiami wpływa, a wypływa przez oskulum.
- „Gąbki trawią w jamie ciała” – trawienie jest wewnątrzkomórkowe.
- Mylenie gąbek z parzydełkowcami – parzydełkowce mają tkanki, komórki parzydełkowe i jamę chłonąco-trawiącą.
Zobacz też: Parzydełkowce – charakterystyka · Rozwój zarodkowy zwierząt · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Gąbki →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
Cały temat krok po kroku: Zwierzęta do matury – przewodnik →