Rozwój zarodkowy zwierząt (embriogeneza) zaczyna się od zapłodnienia i powstania diploidalnej zygoty. Zygota przechodzi bruzdkowanie – szybkie podziały mitotyczne prowadzące do powstania moruli i blastuli. Następnie w procesie gastrulacji powstaje gastrula z listkami zarodkowymi (ektodermą, endodermą, a u większości zwierząt także mezodermą), z których w organogenezie rozwijają się tkanki i narządy.
Etapy rozwoju zarodkowego
| Etap | Co się dzieje? |
|---|---|
| Zapłodnienie | połączenie komórki jajowej i plemnika; powstaje zygota (2n) |
| Bruzdkowanie | szybkie podziały mitotyczne bez wzrostu komórek – powstają coraz mniejsze komórki zwane blastomerami |
| Morula | lity, kulisty zlepek blastomerów przypominający owoc morwy |
| Blastula | pęcherzyk z jednej warstwy komórek (blastodermy) otaczających jamę – blastocel (pierwotną jamę ciała) |
| Gastrulacja | wpuklenie się części ściany blastuli; powstaje dwuwarstwowa gastrula z jamą prajelita i otworem – pragębą |
| Organogeneza | z listków zarodkowych powstają zawiązki narządów |
Rys. Aneta Skawińska
Bruzdkowanie – rodzaje
Przebieg bruzdkowania zależy przede wszystkim od ilości i rozmieszczenia żółtka w komórce jajowej – żółtko utrudnia podziały.
Bruzdkowanie całkowite
Cała zygota dzieli się na blastomery. Zachodzi w jajach ubogich w żółtko (np. u lancetnika i ssaków łożyskowych) lub o umiarkowanej ilości żółtka (np. u płazów – wtedy blastomery są nierównej wielkości). Powstaje celoblastula – blastula z obszernym blastocelem.
Bruzdkowanie częściowe (niecałkowite)
Dzieli się tylko niewielki obszar cytoplazmy bez żółtka – zachodzi w jajach bardzo bogatych w żółtko, np. u ptaków, gadów i ryb kostnoszkieletowych (bruzdkowanie tarczowe), a także u owadów (bruzdkowanie powierzchniowe).
Bruzdkowanie spiralne i promieniste
Zależnie od ułożenia blastomerów wyróżnia się bruzdkowanie spiralne (blastomery ułożone skośnie względem siebie – typowe dla wielu bezkręgowców pierwoustych, np. pierścienic i mięczaków) oraz promieniste (blastomery ułożone dokładnie jeden nad drugim – typowe dla wtóroustych, np. szkarłupni i strunowców).
Gastrulacja i listki zarodkowe
W trakcie gastrulacji powstają listki zarodkowe:
- zwierzęta dwuwarstwowe (parzydełkowce) – ektoderma i endoderma,
- zwierzęta trójwarstwowe (większość zwierząt) – dodatkowo mezoderma między nimi.
| Listek zarodkowy | Co z niego powstaje u kręgowców? |
|---|---|
| Ektoderma | naskórek i jego wytwory (włosy, paznokcie), układ nerwowy, narządy zmysłów (np. soczewka oka) |
| Mezoderma | mięśnie, szkielet, układ krwionośny i krew, nerki, gonady, skóra właściwa, struna grzbietowa |
| Endoderma | nabłonek przewodu pokarmowego i dróg oddechowych, wątroba, trzustka, płuca |
Pierwouste i wtórouste
Los pragęby (otworu gastruli) dzieli zwierzęta trójwarstwowe na dwie grupy:
- pierwouste – z pragęby powstaje otwór gębowy (np. płazińce, pierścienice, mięczaki, stawonogi),
- wtórouste – z pragęby powstaje odbyt, a otwór gębowy tworzy się wtórnie (szkarłupnie i strunowce, w tym człowiek).
Najczęstsze błędy na maturze
- „W bruzdkowaniu zarodek rośnie” – zarodek nie zwiększa objętości; komórki stają się coraz mniejsze.
- Mylenie moruli z blastulą – morula jest lita, blastula ma jamę (blastocel).
- Pochodzenie układu nerwowego – powstaje z ektodermy, nie z mezodermy.
- Pierwouste a wtórouste – człowiek jest wtórousty.
Zobacz też: Plan budowy strunowców · Przebieg i skutki mitozy · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Biologia →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
Proces to gastrulacja, nie gratulacja; literówka się wkradła