Gady (Reptilia) to zmiennocieplne kręgowce, które jako pierwsze w pełni uniezależniły się od środowiska wodnego. Mają suchą skórę pokrytą rogowymi łuskami lub tarczkami, oddychają wyłącznie płucami, a ich zapłodnienie jest wewnętrzne. Składają jaja owodniowe z wapienną lub skórzastą skorupką, w których zarodek rozwija się w wodnym środowisku błon płodowych – dlatego gady, ptaki i ssaki nazywa się owodniowcami.
Współczesne gady
| Grupa | Przykłady |
|---|---|
| Żółwie | żółw błotny (jedyny dziko żyjący w Polsce), żółwie morskie, żółwie lądowe |
| Krokodyle | krokodyle, aligatory, kajmany, gawiale |
| Łuskonośne | jaszczurki (np. jaszczurka zwinka, padalec), węże (np. żmija zygzakowata, zaskroniec) |
| Hatterie | hatteria (tuatara) – żyje tylko w Nowej Zelandii; „żywa skamieniałość” |
Do wymarłych gadów należały m.in. dinozaury, pterozaury (gady latające), ichtiozaury i plezjozaury (gady morskie). Ptaki są potomkami dinozaurów.
Przystosowania do życia na lądzie
- skóra sucha, bez gruczołów śluzowych, pokryta zrogowaciałym naskórkiem tworzącym łuski i tarczki – chroni przed utratą wody; gady okresowo zrzucają naskórek (linienie),
- oddychanie wyłącznie płucami – płuca mają większą powierzchnię niż u płazów; wentylację wspomagają ruchy klatki piersiowej (żebra),
- zapłodnienie wewnętrzne – niezależne od wody,
- jajo owodniowe z błonami płodowymi (owodnią, kosmówką, omoczni) i skorupką,
- wydalanie kwasu moczowego – oszczędza wodę,
- kończyny lepiej przystosowane do poruszania się po lądzie (z wyjątkiem węży, które je utraciły).
Budowa wewnętrzna
| Układ | Cechy |
|---|---|
| Szkielet | kostny; kręgosłup z wyodrębnionymi odcinkami (szyjny, piersiowy, lędźwiowy, krzyżowy, ogonowy); u większości klatka piersiowa z mostkiem; czaszka połączona z kręgosłupem jednym kłykciem |
| Krwionośny | dwa obiegi krwi; serce zwykle trójdziałowe (dwa przedsionki i komora z niepełną przegrodą) – krew częściowo się miesza; u krokodyli komory są całkowicie oddzielone (serce czterodziałowe) |
| Oddechowy | płuca o pofałdowanych ścianach, tchawica, oskrzela |
| Wydalniczy | nerki ostateczne; główny produkt – kwas moczowy |
| Pokarmowy | kończy się stekiem, do którego uchodzą też drogi moczowe i rozrodcze |
| Nerwowy i zmysły | lepiej rozwinięte kresomózgowie niż u płazów; u węży narząd Jacobsona (węch) i u niektórych narządy termoreceptorowe (dołki policzkowe) |
Zmiennocieplność
Gady są zmiennocieplne (ektotermiczne) – temperatura ich ciała zależy od otoczenia. Regulują ją zachowaniem: wygrzewają się na słońcu, chowają w cieniu lub norach. W klimacie umiarkowanym zapadają w sen zimowy (hibernację). Zmiennocieplność ogranicza aktywność gadów w chłodzie, ale pozwala im przeżyć przy małej ilości pokarmu.
Rozmnażanie
Gady są rozdzielnopłciowe, a zapłodnienie jest wewnętrzne. Większość składa jaja (jajorodność), niektóre – np. żmija zygzakowata i jaszczurka żyworodna – są jajożyworodne: młode wylęgają się z jaj jeszcze w ciele samicy. Rozwój jest prosty – bez stadium larwalnego. U wielu żółwi i krokodyli płeć potomstwa zależy od temperatury inkubacji jaj.
Gady a płazy – porównanie
| Cecha | Płazy | Gady |
|---|---|---|
| Skóra | naga, wilgotna, z gruczołami śluzowymi | sucha, pokryta łuskami |
| Oddychanie | płuca i skóra | tylko płuca |
| Zapłodnienie | zwykle zewnętrzne | wewnętrzne |
| Jajo | bez skorupki i błon płodowych (w wodzie) | owodniowe, ze skorupką (na lądzie) |
| Rozwój | z przeobrażeniem (kijanka) | prosty |
Najczęstsze błędy na maturze
- „Gady oddychają skórą” – sucha, zrogowaciała skóra gadów nie uczestniczy w wymianie gazowej.
- „Wszystkie gady mają serce trójdziałowe” – krokodyle mają serce czterodziałowe.
- Mylenie padalca z wężem – padalec to beznoga jaszczurka.
Zobacz też: Podstawowe informacje maturalne o gadach · Płazy · Ptaki · Ssaki · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Gady →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
W końcu spotkałam jakąś porządną stronę !