Bakteriofagi – budowa, cykl lityczny i lizogeniczny. Wirusy, które atakują bakterie
Najliczniejsze „istoty” na Ziemi nie są ani bakteriami, ani owadami. Są nimi bakteriofagi – wirusy atakujące bakterie. W kropli morskiej wody może ich być kilka milionów, a szacunki dla całej planety sięgają liczby z trzydziestoma zerami. Choć są niewidoczne gołym okiem, regulują liczebność bakterii w oceanach, glebie i w naszych jelitach. Badania nad nimi pozwoliły też udowodnić, że to DNA jest nośnikiem informacji genetycznej, a w XXI wieku doprowadziły do narzędzia do edycji genów CRISPR.
Odkrycie „zjadaczy bakterii”
W 1915 roku brytyjski bakteriolog Frederick Twort opisał tajemniczy czynnik, który niszczył kolonie bakterii. Dwa lata później, niezależnie od niego, francusko-kanadyjski mikrobiolog Félix d’Hérelle zaobserwował, że przesącz z próbek kału chorych na czerwonkę – na tyle drobny, że przechodził przez filtry zatrzymujące bakterie – rozpuszcza hodowle pałeczek czerwonki. To d’Hérelle nadał tym czynnikom nazwę bakteriofagi, czyli „zjadacze bakterii”. Dziś wiemy, że fagi nie „zjadają” bakterii, lecz je zakażają i namnażają się w ich wnętrzu.
Budowa bakteriofaga
Najbardziej znany wygląd ma bakteriofag T4, który zakaża pałeczkę okrężnicy (Escherichia coli). Przypomina miniaturowy lądownik kosmiczny:
- główka – wielościenny kapsyd z białek, w którym upakowana jest dwuniciowa cząsteczka DNA;
- ogonek – pusta w środku rurka otoczona kurczliwą pochwą;
- płytka podstawowa z kolcami i włókienka ogonowe – rozpoznają receptory na powierzchni bakterii i przytwierdzają do niej faga.
Nie wszystkie fagi tak wyglądają. Są też fagi nitkowate, kuliste i takie, których materiałem genetycznym jest RNA lub jednoniciowe DNA. Wszystkie łączy to, że – jak każdy wirus – nie mają własnego metabolizmu i mogą się namnażać tylko w żywej komórce. Ogólne cechy wirusów opisujemy w artykule Wirusy – bezkomórkowe formy materii ożywionej.
Dwie strategie: cykl lityczny i lizogeniczny

Zakażenie zaczyna się zawsze tak samo. Fag przyczepia się do bakterii (adsorpcja), pochwa ogonka kurczy się, a DNA zostaje wstrzyknięte do wnętrza komórki. Kapsyd pozostaje na zewnątrz. Dalej możliwe są dwie drogi.
Cykl lityczny
Fagi zjadliwe, takie jak T4, od razu przejmują kontrolę nad komórką. Enzymy bakterii zaczynają produkować kopie DNA faga i jego białka. W ciągu kilkudziesięciu minut w komórce składają się nowe wiriony, a na koniec fag wytwarza enzymy rozkładające ścianę komórkową. Bakteria pęka (liza), uwalniając nawet setki nowych fagów, gotowych do zakażania kolejnych komórek.
Cykl lizogeniczny
Fagi łagodne, jak klasyczny fag λ (lambda), mogą zachować się inaczej. Ich DNA wbudowuje się do chromosomu bakterii i staje się profagiem. Bakteria żyje i dzieli się normalnie, a z każdym podziałem kopiuje także DNA faga. Gdy komórka znajdzie się w stresie, np. po uszkodzeniu DNA promieniowaniem UV, profag może zostać wycięty z chromosomu i przejść do cyklu litycznego.
Profagi potrafią zmieniać właściwości swoich gospodarzy. Niektóre groźne cechy bakterii, np. zdolność do wytwarzania toksyny błoniczej czy cholerycznej, są zakodowane właśnie w genach pochodzących od fagów.
Fagi w historii genetyki
W 1952 roku Alfred Hershey i Martha Chase wykorzystali bakteriofaga T2, by rozstrzygnąć, co jest materiałem genetycznym – białko czy DNA. Znakowali białka faga radioaktywną siarką, a DNA radioaktywnym fosforem. Okazało się, że do wnętrza bakterii trafia DNA, a białkowy kapsyd zostaje na zewnątrz. Doświadczenie to należy do klasyki zadań maturalnych z genetyki. Fagi posłużyły też do badań nad regulacją genów i do odkrycia transdukcji – przenoszenia fragmentów DNA bakterii z jednej komórki do drugiej za pośrednictwem faga.
CRISPR – bakteryjna odporność na fagi
Bakterie nie są wobec fagów bezbronne. Mogą zmieniać receptory na swojej powierzchni, wytwarzać enzymy restrykcyjne tnące obce DNA, a wiele z nich ma coś w rodzaju pamięci immunologicznej. To system CRISPR-Cas: bakteria wycina fragment DNA faga i zapisuje go w specjalnym miejscu swojego genomu. Przy kolejnym ataku powstała na tej podstawie cząsteczka RNA naprowadza białko Cas na DNA faga, które zostaje przecięte. W 2007 roku zespół Rodolphe’a Barrangou wykazał to doświadczalnie na bakteriach używanych do produkcji jogurtów. Kilka lat później naukowcy zaadaptowali ten mechanizm do precyzyjnej edycji genów – więcej w artykule CRISPR-Cas9 – jak działa edycja genów.
Znaczenie bakteriofagów
- W przyrodzie – w oceanach fagi każdego dnia zabijają znaczną część bakterii. Uwalniane z nich związki węgla i składniki mineralne wracają do obiegu i są wykorzystywane przez inne mikroorganizmy.
- W przemyśle spożywczym – zakażenie fagami może zniszczyć kultury bakterii fermentacji mlekowej, dlatego mleczarnie muszą się przed nimi chronić.
- W badaniach – enzymy i elementy fagów są stałym narzędziem biologii molekularnej.
- W medycynie – fagi bada się jako możliwy sposób zwalczania bakterii opornych na antybiotyki. W Polsce tradycję takich badań ma Instytut Immunologii i Terapii Doświadczalnej PAN we Wrocławiu. Nie jest to jednak standardowa metoda leczenia.
Sprawdź się: bakteriofagi
Zaznacz odpowiedzi i kliknij „Sprawdź”. Wyniki nie są nigdzie zapisywane.
1. Czym są bakteriofagi?
2. Co dzieje się w cyklu litycznym?
3. Jak nazywa się DNA faga włączone do chromosomu bakterii?
4. Co wykazali Hershey i Chase w doświadczeniu z bakteriofagiem T2?
5. Czym jest system CRISPR-Cas w bakteriach?
Najczęstsze pytania
Czy bakteriofagi są groźne dla człowieka?
Fagi zakażają wyłącznie bakterie i nie namnażają się w komórkach człowieka. Codziennie mamy z nimi kontakt – ogromne ich ilości żyją na przykład w naszych jelitach.
Czym różni się cykl lityczny od lizogenicznego?
W cyklu litycznym fag od razu namnaża się i niszczy komórkę. W lizogenicznym jego DNA włącza się do chromosomu bakterii jako profag i jest przekazywane komórkom potomnym, dopóki nie nastąpi indukcja.
Sprawdź się w zestawie Wirusy – zadania otwarte i w przewodniku Wirusy, bakterie, protisty i grzyby.
Źródła
- C. A. Suttle, „Marine viruses – major players in the global ecosystem”, Nature Reviews Microbiology 5: 801–812 (2007), doi:10.1038/nrmicro1750.
- R. Barrangou i in., „CRISPR provides acquired resistance against viruses in prokaryotes”, Science 315: 1709–1712 (2007), doi:10.1126/science.1138140.
- A. D. Hershey, M. Chase, „Independent functions of viral protein and nucleic acid in growth of bacteriophage”, Journal of General Physiology 36: 39–56 (1952), doi:10.1085/jgp.36.1.39.
Zdjęcie wyróżniające: Bakteriofagi T4 zakażające komórkę Escherichia coli – ilustracja oparta na danych strukturalnych. Fot. DavidGoodsell, CC BY 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Wirusy →