Wirusy, bakterie, protisty i grzyby – przewodnik do matury z biologii

Wirusy, bakterie, protisty i grzyby to dział, od którego zaczyna się przegląd organizmów na maturze z biologii. Pytania dotyczą budowy (bakteria na schemacie, budowa wirionu, pantofelek), czynności życiowych, cykli rozwojowych i znaczenia tych organizmów dla człowieka i przyrody. Poniżej znajdziesz nasze opracowania ułożone grupami, a przy każdej – zadania z odpowiedziami na matura.biomist.pl.

Działy: Wirusy · Bakterie · Protisty · Grzyby i porosty · Najczęstsze błędy

1. Wirusy

Wirusy nie mają budowy komórkowej. Cząstka wirusa (wirion) to kwas nukleinowy – DNA albo RNA – otoczony białkowym kapsydem, czasem także osłonką lipidową. Wirusy nie mają własnego metabolizmu i mogą się namnażać wyłącznie wewnątrz komórki gospodarza. Na maturze często pojawiają się cykle lityczny i lizogeniczny bakteriofagów oraz cykl retrowirusów z odwrotną transkrypcją.

• Wirusy – formy z pogranicza materii ożywionej i nieożywionej
• Wirusy – bezkomórkowe formy materii ożywionej
• Budowa i natura wirusów
• Odwrotna transkrypcja – synteza DNA na matrycy RNA
• Priony, cisi zabójcy – zakaźne białka, jeszcze prostsze od wirusów

Sprawdź się: Wirusy, bakteriofagi – zadania otwarte · Wirusy – zadania otwarte #2 · Wirusy – zadania otwarte #3 · Budowa wirionu – test.

2. Bakterie

Bakterie to organizmy prokariotyczne – nie mają jądra komórkowego ani organelli otoczonych błoną. Ich DNA tworzy kolisty genofor (nukleoid), często uzupełniony przez plazmidy. Ściana komórkowa zbudowana jest z peptydoglikanu (mureiny). Bakterie są niezwykle zróżnicowane pod względem odżywiania i oddychania – są wśród nich fotoautotrofy, chemoautotrofy, saprobionty, pasożyty i symbionty, bezwzględne tlenowce i beztlenowce.

• Prokarionty – organizmy bezjądrowe
• Czynności życiowe bakterii oraz ich rola
• Bakterie – odżywianie, oddychanie, rozmnażanie
• Przebieg i produkty chemosyntezy
• Biofilm bakteryjny – co musimy o nim wiedzieć?

Sprawdź się: Budowa bakterii – zadania otwarte · Czynności życiowe bakterii – zadania otwarte · Procesy oddychania bakterii – zadania · Bakterie – zadania otwarte #2.

3. Protisty

Protisty to bardzo zróżnicowana grupa eukariontów, które nie są ani roślinami, ani zwierzętami, ani grzybami. Dla wygody dzieli się je na protisty roślinopodobne (glony), zwierzęce (pierwotniaki) i grzybopodobne, choć nie jest to podział zgodny z pokrewieństwem ewolucyjnym. Na maturze warto znać budowę pantofelka, eugleny i ameby, sposoby odżywiania, rozmnażania i poruszania się oraz cykl rozwojowy zarodźca malarii.

• Protisty – najprostsze organizmy – obszerne kompendium
• Protisty – najprymitywniejsze organizmy eukariotyczne
• Protisty – podział protistów
• Protisty roślinne (glony) · Protisty zwierzęce (pierwotniaki) · Protisty grzybopodobne
• Procesy życiowe protistów cz. 1 – odżywianie
• Procesy życiowe protistów cz. 2 – wydalanie, odbieranie bodźców, ruch
• Procesy życiowe protistów cz. 3 – rozmnażanie i cykle życiowe
• Czynności życiowe i przegląd wybranych przedstawicieli protistów

Sprawdź się: Budowa pantofelka i orzęski – zadania · Protisty – zadania otwarte #2 · Protisty roślinne, tobołki – test.

4. Grzyby i porosty

Grzyby to cudzożywne eukarionty o ścianie komórkowej zbudowanej z chityny, magazynujące glikogen. Ciało większości z nich tworzy grzybnia złożona ze strzępek. Porosty to trwały związek symbiotyczny grzyba z glonem lub sinicą – grzyb zapewnia wodę i ochronę, a partner fotosyntetyzujący dostarcza związków organicznych. Porosty są wrażliwe na zanieczyszczenia powietrza, dlatego służą jako bioindykatory.

• Budowa grzybów
• Grzyby – organizmy beztkankowe
• Porosty jako organizmy symbiotyczne
• Neurospora – pleśń do zadań specjalnych
• Aspergillus oryzae – grzyb wschodnioazjatyckich fermentacji

Sprawdź się: Grzyby – zadania otwarte · Grzyby – zadania otwarte #2 · Grzyby i porosty – test.

Mikroorganizmy wokół nas: Powietrzny świat mikroorganizmów · Od melasy po kwas cytrynowy, etanol, drożdże piekarskie i biogaz.

Najczęstsze błędy

• Wirus to nie komórka. Nie ma metabolizmu, rybosomów ani błony komórkowej i nie rozmnaża się poza komórką gospodarza.
• Antybiotyki nie działają na wirusy – działają na struktury i procesy bakterii, np. syntezę ściany komórkowej czy rybosomy 70S.
• Genofor to nie jądro. Bakterie nie mają jądra komórkowego; DNA leży bezpośrednio w cytoplazmie.
• Grzyby nie są roślinami: nie mają chloroplastów, ich ściana zawiera chitynę (nie celulozę), a materiałem zapasowym jest glikogen (nie skrobia).
• Glony to nie jedna grupa systematyczna – nazwa obejmuje różne linie protistów fotosyntetyzujących (a potocznie także sinice, które są bakteriami).
• Porost to nie jeden organizm, lecz symbioza grzyba z glonem lub sinicą.

Gdzie dalej?

Wszystkie działy biologii zebraliśmy w przewodniku Biologia do matury. Rośliny omawia przewodnik Rośliny do matury, a zwierzęta – Zwierzęta do matury.