Prokarionty – organizmy bezjądrowe

0

Prokarionty (organizmy prokariotyczne) to jednokomórkowe organizmy, których komórki nie mają jądra komórkowego – ich DNA leży swobodnie w cytoplazmie w obszarze zwanym nukleoidem. Nie mają też organelli otoczonych błonami, takich jak mitochondria czy chloroplasty. Do prokariontów należą bakterie (w tym sinice) oraz archeony. Są to najstarsze i najliczniejsze organizmy na Ziemi.

Budowa komórki prokariotycznej

StrukturaBudowa i funkcja
Nukleoidobszar cytoplazmy z kolistą, dwuniciową cząsteczką DNA (genoforem) – odpowiednik jądra, ale nieoddzielony błoną
Plazmidymałe, koliste cząsteczki DNA poza nukleoidem; często zawierają geny oporności na antybiotyki; wykorzystywane w inżynierii genetycznej
Rybosomy 70Smniejsze niż rybosomy eukariotyczne (80S); miejsce syntezy białek
Błona komórkowaotacza cytoplazmę; zachodzą na niej m.in. procesy oddychania komórkowego (prokarionty nie mają mitochondriów)
Ściana komórkowau bakterii zbudowana z mureiny (peptydoglikanu), a nie z celulozy; nadaje kształt i chroni przed pęknięciem; archeony mają ścianę o innym składzie
Otoczka śluzowawystępuje u niektórych bakterii i sinic; chroni przed wysychaniem i przed komórkami odpornościowymi gospodarza
Rzęski (wici bakteryjne)umożliwiają ruch
Fimbrie i pilekrótkie wypustki służące do przylegania do podłoża; pile płciowe uczestniczą w koniugacji – przekazywaniu DNA między komórkami
Tylakoidyu sinic (cyjanobakterii) – błony z barwnikami, na których zachodzi fotosynteza; nie są zamknięte w chloroplastach

Prokarionty nie mają siateczki śródplazmatycznej, aparatu Golgiego, lizosomów, mitochondriów, chloroplastów ani cytoplazmy wykazującej ruchy cyrkulacyjne. Opisywane dawniej w podręcznikach „mezosomy” – wpuklenia błony komórkowej – uznaje się dziś za artefakt powstający przy przygotowywaniu preparatów.

Prokarionty a eukarionty – porównanie

CechaKomórka prokariotycznaKomórka eukariotyczna
Jądro komórkowebrak – nukleoidjest, otoczone podwójną błoną
DNAkoliste, bez histonów (u bakterii), plazmidyliniowe, z histonami, w chromosomach
Rybosomy70S80S (w cytoplazmie)
Organella błoniastebrakmitochondria, ER, aparat Golgiego, lizosomy, u roślin chloroplasty
Ściana komórkowamureina (bakterie)celuloza (rośliny), chityna (grzyby), brak (zwierzęta)
Wielkośćzwykle 1–10 µmzwykle 10–100 µm
Podział komórkipodział prosty (amitotyczny)mitoza i mejoza

Kształty komórek bakterii

  • kuliste (ziarniaki): dwoinki, paciorkowce (łańcuszki), gronkowce (skupiska przypominające grona), czworaczki, pakietowce,
  • cylindryczne (pałeczki): pałeczki, laseczki (tworzące przetrwalniki), maczugowce,
  • spiralne: przecinkowce, śrubowce, krętki,
  • rozgałęzione: promieniowce, prątki.

Czynności życiowe prokariontów

Odżywianie

Prokarionty wykazują ogromną różnorodność sposobów odżywiania:

  • samożywne (autotrofy) – fotoautotrofy (np. sinice, które przeprowadzają fotosyntezę z wydzieleniem tlenu) i chemoautotrofy (np. bakterie nitryfikacyjne, które czerpią energię z utleniania związków nieorganicznych – chemosynteza),
  • cudzożywne (heterotrofy) – saprobionty rozkładające martwą materię, symbionty (np. bakterie brodawkowe roślin motylkowatych, bakterie jelitowe) i pasożyty, w tym bakterie chorobotwórcze.

Oddychanie

Wśród prokariontów są tlenowce, beztlenowce bezwzględne (dla których tlen jest toksyczny) oraz względne beztlenowce, które mogą oddychać tlenowo lub przeprowadzać fermentację.

Rozmnażanie i wymiana genów

  • Podział prosty – po replikacji DNA komórka dzieli się na dwie; w dobrych warunkach u niektórych bakterii może to następować co kilkadziesiąt minut.
  • Przetrwalniki (endospory) – formy przetrwalne wytwarzane przez niektóre bakterie (np. laseczki) w niekorzystnych warunkach; nie służą do rozmnażania.
  • Procesy paraseksualne (rekombinacja bez rozmnażania): koniugacja (przekazanie DNA przez pilę), transformacja (pobranie wolnego DNA z otoczenia) i transdukcja (przeniesienie DNA przez bakteriofaga).

Znaczenie prokariontów

  • rozkładają materię organiczną i zamykają obieg pierwiastków w przyrodzie,
  • wiążą azot atmosferyczny (bakterie brodawkowe, niektóre sinice),
  • sinice wytworzyły tlen w atmosferze Ziemi i nadal są ważnymi producentami,
  • wykorzystywane w przemyśle spożywczym (fermentacja mlekowa), biotechnologii (produkcja insuliny, antybiotyków) i oczyszczaniu ścieków,
  • niektóre wywołują choroby człowieka, zwierząt i roślin.

Najczęstsze błędy na maturze

  • „Bakterie mają ścianę z celulozy” – ściana bakteryjna zbudowana jest z mureiny.
  • Rybosomy – prokariotyczne są mniejsze (70S), eukariotyczne większe (80S).
  • „Przetrwalniki służą do rozmnażania” – u bakterii służą do przetrwania niekorzystnych warunków.
  • Zaliczanie protistów (np. eugleny) do prokariontów – protisty są eukariontami.

Podsumowanie

Prokarionty – bakterie i archeony – to organizmy bez jądra komórkowego i organelli błoniastych, z DNA w nukleoidzie, rybosomami 70S i (u bakterii) ścianą z mureiny. Odżywiają się na wszystkie znane sposoby, rozmnażają się przez podział prosty, a geny wymieniają w procesach koniugacji, transformacji i transdukcji.

Zobacz też: Budowa komórki bakteryjnej · Bakterie – odżywianie, oddychanie, rozmnażanie · Biofilm bakteryjny · Wirusy · Biologia do matury – wszystkie działy

Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.

Oceń ten post
Sprawdź się przed maturą
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Bakterie →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
Cały temat krok po kroku: Wirusy, bakterie, protisty i grzyby – przewodnik →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x