Prokarionty (organizmy prokariotyczne) to jednokomórkowe organizmy, których komórki nie mają jądra komórkowego – ich DNA leży swobodnie w cytoplazmie w obszarze zwanym nukleoidem. Nie mają też organelli otoczonych błonami, takich jak mitochondria czy chloroplasty. Do prokariontów należą bakterie (w tym sinice) oraz archeony. Są to najstarsze i najliczniejsze organizmy na Ziemi.
Budowa komórki prokariotycznej
| Struktura | Budowa i funkcja |
|---|---|
| Nukleoid | obszar cytoplazmy z kolistą, dwuniciową cząsteczką DNA (genoforem) – odpowiednik jądra, ale nieoddzielony błoną |
| Plazmidy | małe, koliste cząsteczki DNA poza nukleoidem; często zawierają geny oporności na antybiotyki; wykorzystywane w inżynierii genetycznej |
| Rybosomy 70S | mniejsze niż rybosomy eukariotyczne (80S); miejsce syntezy białek |
| Błona komórkowa | otacza cytoplazmę; zachodzą na niej m.in. procesy oddychania komórkowego (prokarionty nie mają mitochondriów) |
| Ściana komórkowa | u bakterii zbudowana z mureiny (peptydoglikanu), a nie z celulozy; nadaje kształt i chroni przed pęknięciem; archeony mają ścianę o innym składzie |
| Otoczka śluzowa | występuje u niektórych bakterii i sinic; chroni przed wysychaniem i przed komórkami odpornościowymi gospodarza |
| Rzęski (wici bakteryjne) | umożliwiają ruch |
| Fimbrie i pile | krótkie wypustki służące do przylegania do podłoża; pile płciowe uczestniczą w koniugacji – przekazywaniu DNA między komórkami |
| Tylakoidy | u sinic (cyjanobakterii) – błony z barwnikami, na których zachodzi fotosynteza; nie są zamknięte w chloroplastach |
Prokarionty nie mają siateczki śródplazmatycznej, aparatu Golgiego, lizosomów, mitochondriów, chloroplastów ani cytoplazmy wykazującej ruchy cyrkulacyjne. Opisywane dawniej w podręcznikach „mezosomy” – wpuklenia błony komórkowej – uznaje się dziś za artefakt powstający przy przygotowywaniu preparatów.
Prokarionty a eukarionty – porównanie
| Cecha | Komórka prokariotyczna | Komórka eukariotyczna |
|---|---|---|
| Jądro komórkowe | brak – nukleoid | jest, otoczone podwójną błoną |
| DNA | koliste, bez histonów (u bakterii), plazmidy | liniowe, z histonami, w chromosomach |
| Rybosomy | 70S | 80S (w cytoplazmie) |
| Organella błoniaste | brak | mitochondria, ER, aparat Golgiego, lizosomy, u roślin chloroplasty |
| Ściana komórkowa | mureina (bakterie) | celuloza (rośliny), chityna (grzyby), brak (zwierzęta) |
| Wielkość | zwykle 1–10 µm | zwykle 10–100 µm |
| Podział komórki | podział prosty (amitotyczny) | mitoza i mejoza |
Kształty komórek bakterii
- kuliste (ziarniaki): dwoinki, paciorkowce (łańcuszki), gronkowce (skupiska przypominające grona), czworaczki, pakietowce,
- cylindryczne (pałeczki): pałeczki, laseczki (tworzące przetrwalniki), maczugowce,
- spiralne: przecinkowce, śrubowce, krętki,
- rozgałęzione: promieniowce, prątki.
Czynności życiowe prokariontów
Odżywianie
Prokarionty wykazują ogromną różnorodność sposobów odżywiania:
- samożywne (autotrofy) – fotoautotrofy (np. sinice, które przeprowadzają fotosyntezę z wydzieleniem tlenu) i chemoautotrofy (np. bakterie nitryfikacyjne, które czerpią energię z utleniania związków nieorganicznych – chemosynteza),
- cudzożywne (heterotrofy) – saprobionty rozkładające martwą materię, symbionty (np. bakterie brodawkowe roślin motylkowatych, bakterie jelitowe) i pasożyty, w tym bakterie chorobotwórcze.
Oddychanie
Wśród prokariontów są tlenowce, beztlenowce bezwzględne (dla których tlen jest toksyczny) oraz względne beztlenowce, które mogą oddychać tlenowo lub przeprowadzać fermentację.
Rozmnażanie i wymiana genów
- Podział prosty – po replikacji DNA komórka dzieli się na dwie; w dobrych warunkach u niektórych bakterii może to następować co kilkadziesiąt minut.
- Przetrwalniki (endospory) – formy przetrwalne wytwarzane przez niektóre bakterie (np. laseczki) w niekorzystnych warunkach; nie służą do rozmnażania.
- Procesy paraseksualne (rekombinacja bez rozmnażania): koniugacja (przekazanie DNA przez pilę), transformacja (pobranie wolnego DNA z otoczenia) i transdukcja (przeniesienie DNA przez bakteriofaga).
Znaczenie prokariontów
- rozkładają materię organiczną i zamykają obieg pierwiastków w przyrodzie,
- wiążą azot atmosferyczny (bakterie brodawkowe, niektóre sinice),
- sinice wytworzyły tlen w atmosferze Ziemi i nadal są ważnymi producentami,
- wykorzystywane w przemyśle spożywczym (fermentacja mlekowa), biotechnologii (produkcja insuliny, antybiotyków) i oczyszczaniu ścieków,
- niektóre wywołują choroby człowieka, zwierząt i roślin.
Najczęstsze błędy na maturze
- „Bakterie mają ścianę z celulozy” – ściana bakteryjna zbudowana jest z mureiny.
- Rybosomy – prokariotyczne są mniejsze (70S), eukariotyczne większe (80S).
- „Przetrwalniki służą do rozmnażania” – u bakterii służą do przetrwania niekorzystnych warunków.
- Zaliczanie protistów (np. eugleny) do prokariontów – protisty są eukariontami.
Podsumowanie
Prokarionty – bakterie i archeony – to organizmy bez jądra komórkowego i organelli błoniastych, z DNA w nukleoidzie, rybosomami 70S i (u bakterii) ścianą z mureiny. Odżywiają się na wszystkie znane sposoby, rozmnażają się przez podział prosty, a geny wymieniają w procesach koniugacji, transformacji i transdukcji.
Zobacz też: Budowa komórki bakteryjnej · Bakterie – odżywianie, oddychanie, rozmnażanie · Biofilm bakteryjny · Wirusy · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Bakterie →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
Cały temat krok po kroku: Wirusy, bakterie, protisty i grzyby – przewodnik →