Komórka bakteryjna to komórka prokariotyczna – nie ma jądra komórkowego ani organelli otoczonych błonami. Jej materiał genetyczny (kolista cząsteczka DNA) leży w cytoplazmie w obszarze zwanym nukleoidem. Komórkę otacza błona komórkowa i ściana komórkowa z mureiny, a wiele bakterii ma też otoczkę śluzową, rzęski i fimbrie.
Elementy budowy komórki bakteryjnej
| Struktura | Występowanie | Funkcja |
|---|---|---|
| Nukleoid (genofor) | zawsze | kolista cząsteczka DNA z informacją genetyczną niezbędną do życia |
| Plazmidy | często | małe koliste cząsteczki DNA z genami dodatkowymi, np. oporności na antybiotyki; mogą być przekazywane innym bakteriom |
| Rybosomy 70S | zawsze | synteza białek |
| Cytoplazma | zawsze | środowisko reakcji metabolicznych; zawiera materiały zapasowe, np. glikogen i wolutynę (polifosforany) |
| Błona komórkowa | zawsze | oddziela komórkę od otoczenia, reguluje transport; zachodzą na niej procesy oddychania tlenowego |
| Ściana komórkowa | u prawie wszystkich bakterii | zbudowana z mureiny (peptydoglikanu); nadaje kształt i chroni przed pęknięciem w środowisku hipotonicznym |
| Otoczka śluzowa | u niektórych | chroni przed wysychaniem i fagocytozą; ułatwia przyleganie |
| Rzęski (wici) | u niektórych | ruch; zbudowane z białka flageliny |
| Fimbrie | u niektórych | przyleganie do podłoża lub komórek gospodarza |
| Pile płciowe | u niektórych | przekazywanie DNA podczas koniugacji |
Wpuklenia błony komórkowej opisywane dawniej jako „mezosomy” uznaje się dziś za artefakt powstający podczas przygotowywania preparatów do mikroskopu elektronowego.
Bakterie Gram-dodatnie i Gram-ujemne
Ze względu na budowę ściany komórkowej bakterie dzieli się na dwie grupy, rozróżniane barwieniem metodą Grama:
| Gram-dodatnie | Gram-ujemne | |
|---|---|---|
| Warstwa mureiny | gruba, wielowarstwowa | cienka |
| Błona zewnętrzna | brak | jest – na zewnątrz mureiny |
| Barwa po barwieniu metodą Grama | fioletowa | różowa (czerwona) |
| Przykłady | gronkowce, paciorkowce, laseczki | pałeczka okrężnicy (E. coli), salmonella |
Kształty komórek bakterii
- ziarniaki (kuliste): dwoinki, paciorkowce, gronkowce, pakietowce,
- pałeczki i laseczki (cylindryczne; laseczki wytwarzają przetrwalniki),
- formy spiralne: przecinkowce, śrubowce, krętki,
- formy rozgałęzione: promieniowce, prątki.
Przetrwalniki
Niektóre bakterie, np. laseczki, w niekorzystnych warunkach wytwarzają wewnątrz komórki przetrwalnik (endosporę) – formę o grubej osłonie i bardzo niskim metabolizmie, odporną na wysoką temperaturę, wysuszenie i środki chemiczne. Przetrwalnik nie służy do rozmnażania – z jednej komórki powstaje jeden przetrwalnik, a z niego po kiełkowaniu jedna komórka.
Bakterie a komórka eukariotyczna
Bakteria nie ma jądra, mitochondriów, chloroplastów, siateczki śródplazmatycznej, aparatu Golgiego ani lizosomów, a jej rybosomy są mniejsze (70S, u eukariontów 80S). Więcej porównań znajdziesz w notatce Prokarionty – organizmy bezjądrowe.
Najczęstsze błędy na maturze
- „Bakterie nie mają rybosomów” – mają, ale mniejsze (70S).
- „Ściana bakterii zbudowana jest z celulozy lub chityny” – z mureiny.
- „Przetrwalniki służą do rozmnażania” – służą do przetrwania.
- Mylenie fimbrii z rzęskami – rzęski służą do ruchu, fimbrie do przylegania.
Zobacz też: Prokarionty · Bakterie – odżywianie, oddychanie, rozmnażanie · Biofilm bakteryjny · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Komórka i organella →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
super (: