Trawienie to rozkład złożonych składników pokarmowych na proste cząsteczki, które mogą zostać wchłonięte. Ma charakter hydrolizy – wiązania są rozrywane z udziałem wody – i jest katalizowane przez enzymy trawienne. Cukry złożone są rozkładane do cukrów prostych (głównie glukozy), białka – do aminokwasów, tłuszcze – do glicerolu i kwasów tłuszczowych, a kwasy nukleinowe – do nukleotydów i ich składników. Trawienie zaczyna się w jamie ustnej, a kończy w jelicie cienkim.
Trawienie – zestawienie
| Składnik | Jama ustna | Żołądek | Jelito cienkie | Produkty końcowe |
|---|---|---|---|---|
| Cukry złożone (skrobia, glikogen) | amylaza ślinowa | – (amylaza ślinowa przestaje działać w kwaśnym środowisku) | amylaza trzustkowa; maltaza, sacharaza, laktaza (nabłonek jelita) | monosacharydy: glukoza, fruktoza, galaktoza |
| Białka | – | pepsyna | trypsyna, chymotrypsyna, karboksypeptydazy (trzustka); aminopeptydazy, dipeptydazy (jelito) | aminokwasy |
| Tłuszcze | – (niewielka ilość lipazy językowej) | – (niewielka ilość lipazy żołądkowej) | żółć – emulgacja; lipaza trzustkowa | glicerol i kwasy tłuszczowe (oraz monoacyloglicerole) |
| Kwasy nukleinowe | – | – | nukleazy trzustkowe; nukleotydazy jelitowe | pentozy, zasady azotowe, fosforany |
Trawienie cukrów
Enzymy amylolityczne rozrywają wiązania glikozydowe. Amylaza ślinowa rozkłada skrobię na krótsze łańcuchy (dekstryny) i dwucukier maltozę. W żołądku, w kwaśnym środowisku, jej działanie ustaje. W dwunastnicy amylaza trzustkowa kontynuuje rozkład skrobi do maltozy, a enzymy nabłonka jelita rozkładają dwucukry:
- maltaza: maltoza → 2 glukozy,
- sacharaza: sacharoza → glukoza + fruktoza,
- laktaza: laktoza → glukoza + galaktoza.
Człowiek nie ma enzymu trawiącego celulozę – stanowi ona błonnik pokarmowy, który pobudza perystaltykę jelit.
Trawienie białek
Rozpoczyna się w żołądku – pepsyna (aktywowana z pepsynogenu przez kwas solny) rozkłada białka na polipeptydy. W jelicie cienkim trypsyna i chymotrypsyna rozkładają je na krótkie peptydy, a peptydazy – na aminokwasy. Enzymy proteolityczne są wydzielane w postaci nieaktywnej, co chroni komórki przed samostrawieniem.
Trawienie tłuszczów
Żółć, wytwarzana przez wątrobę i gromadzona w pęcherzyku żółciowym, nie zawiera enzymów – emulguje tłuszcze, rozbijając je na drobne kropelki. Zwiększa to powierzchnię działania lipazy trzustkowej, która rozkłada tłuszcze na glicerol i kwasy tłuszczowe. Produkty trawienia tłuszczów są wchłaniane do komórek nabłonka jelita, gdzie ponownie powstają z nich tłuszcze, transportowane następnie naczyniami limfatycznymi.
Wchłanianie
- główne miejsce wchłaniania – jelito cienkie, o ogromnej powierzchni dzięki fałdom, kosmkom i mikrokosmkom,
- cukry proste i aminokwasy – do naczyń krwionośnych kosmków, a dalej żyłą wrotną do wątroby,
- produkty trawienia tłuszczów – głównie do naczyń limfatycznych,
- woda i sole mineralne – głównie w jelicie grubym (oraz w cienkim).
Środowisko działania enzymów
| Odcinek | Odczyn |
|---|---|
| jama ustna | obojętny lub lekko zasadowy |
| żołądek | silnie kwaśny (kwas solny) |
| jelito cienkie | lekko zasadowy (wodorowęglany z soku trzustkowego i żółci) |
Najczęstsze błędy na maturze
- „Żółć zawiera enzymy” – żółć emulguje tłuszcze, nie trawi ich.
- „Trawienie cukrów kończy się w jamie ustnej” – kończy się w jelicie cienkim.
- Miejsce wchłaniania tłuszczów – głównie do limfy.
Zobacz też: Układ pokarmowy · Trawienie białek · Enzymy · Węglowodany · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Układ pokarmowy →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
