„Bystre zwierzę” – Frans de Waal. Recenzja książki o inteligencji zwierząt

Recenzja redakcyjna · Jak oceniamy książki

Frans de Waal, holenderski prymatolog związany przez dziesięciolecia z amerykańskim Uniwersytetem Emory, był jednym z najbardziej znanych badaczy zachowań zwierząt. Zmarł w 2024 r., zostawiając kilka książek, które zmieniły sposób myślenia o umysłach innych gatunków. „Bystre zwierzę” jest prawdopodobnie najważniejszą z nich. Tytułowe pytanie – czy jesteśmy dość mądrzy, aby zrozumieć mądrość zwierząt – jest prowokacją: często to nie zwierzęta „oblewają” testy inteligencji, tylko my źle te testy układamy.

O czym jest książka?

De Waal opisuje historię badań nad poznaniem zwierząt – od czasów, gdy uważano je za automaty reagujące na bodźce, po współczesną kognitywistykę ewolucyjną. Przytacza wiele doświadczeń: szympansy, które w zadaniach na pamięć krótkotrwałą potrafią wypaść lepiej od ludzi, krukowate rozwiązujące łamigłówki i używające narzędzi, słonie rozpoznające się w lustrze, ośmiornice uczące się przez obserwację. Pokazuje też, jak zmieniało się podejście naukowców i jak bardzo ich oczekiwania wpływały na wyniki.

Myślą przewodnią jest to, że każdy gatunek rozwinął zdolności dopasowane do swojego trybu życia. Wiewiórka zapamiętuje tysiące kryjówek z orzechami, nietoperz orientuje się w przestrzeni echem, a pies rozumie ludzkie gesty. Pytanie „które zwierzę jest najmądrzejsze?” ma więc niewiele sensu.

Czego się dowiesz z tej książki?

• dlaczego test lustra nie jest uniwersalną miarą samoświadomości,
• jak szympansy radzą sobie z zadaniami na pamięć i planowanie,
• jakie umiejętności rozwinęły krukowate, słonie i ośmiornice,
• jak nieświadome założenia badaczy potrafią wpływać na wyniki doświadczeń z udziałem zwierząt,
• czym zajmuje się kognitywistyka ewolucyjna.

Mocne strony

• Autorytet i doświadczenie. Autor przez całe życie badał zwierzęta; wiele opisanych doświadczeń zna z pierwszej ręki.
• Krytyczne myślenie. Książka uczy, jak projektować uczciwe eksperymenty i jak łatwo przypisać zwierzętom za mało – albo za dużo.
• Humor i anegdoty. Historie z laboratoriów i ogrodów zoologicznych sprawiają, że nawet metodologia czyta się z przyjemnością.
• Polski przekład przygotował Łukasz Lamża, filozof przyrody i popularyzator nauki, co widać po starannej terminologii.

Słabsze strony

• Polemiczny ton. Autor toczy spory z dawnymi szkołami psychologii zwierząt; dla czytelnika bez tła historycznego część polemik może być mniej zrozumiała.
• Nacisk na naczelne. Choć książka obejmuje wiele grup zwierząt, najwięcej miejsca dostają małpy człekokształtne – co zrozumiałe przy specjalizacji autora.

Dla kogo?

Dla miłośników zwierząt, studentów biologii, psychologii i kognitywistyki, nauczycieli oraz wszystkich, którzy zastanawiają się, co naprawdę myśli ich pies lub kot.

Werdykt

4,5/5. Książka, która zmienia pytanie „czy zwierzęta są inteligentne?” na znacznie ciekawsze: „w jaki sposób są inteligentne?”. Obowiązkowa lektura dla każdego, kto interesuje się zachowaniem zwierząt.

Przeczytaj też nasze recenzje

• „Niezwykłe zmysły” (Yong)
• „Samolubny gen” (Dawkins)
• „Gen. Ukryta historia” (Mukherjee)
• Wszystkie recenzje i ranking książek →

Powiązane artykuły na Biomist

• Głowonogi – mózg i inteligencja ośmiornic
• Ewolucja człowieka – od australopiteków do Homo sapiens
• Dobór płciowy – dlaczego samce bywają tak ozdobne?

Źródła

• Lubimyczytac.pl – dane polskiego wydania.
• Frans de Waal – biogram (Wikipedia).

Zdjęcie wyróżniające: Szympans – inteligencja małp człekokształtnych to jeden z tematów książki Fransa de Waala (zdjęcie ilustracyjne). Fot. H. Zell, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.