„Gen. Ukryta historia” – Siddhartha Mukherjee. Recenzja książki
Gen. Ukryta historia
Siddhartha Mukherjee
ocena redakcji
- Rzetelność5
- Przystępność4
- Aktualność4
- Wartość dla czytelnika5
Werdykt: Najpełniejsza popularnonaukowa historia genetyki po polsku – od grochu Mendla po CRISPR, z mądrym ostrzeżeniem przed eugeniką.
- Tytuł oryginału
- The Gene: An Intimate History
- Tłumaczenie
- Jan Dzierzgowski
- Wydawnictwo
- Czarne
- Data wydania
- 24 maja 2017
- Liczba stron
- 600
- ISBN
- 9788380494930
- Kategoria
- genetyka, historia nauki
Mało która książka popularnonaukowa potrafi jednocześnie uczyć, wzruszać i niepokoić. „Gen. Ukryta historia” Siddharthy Mukherjee robi wszystkie trzy rzeczy. To opowieść o tym, jak ludzkość odkrywała dziedziczność – od klasztornego ogródka w Brnie po laboratoria, w których dziś przecina się DNA z precyzją co do pojedynczej litery. Autor, amerykański onkolog i laureat Nagrody Pulitzera z 2011 r. za wcześniejszą książkę o historii walki z nowotworami, splata tę historię z dziejami własnej rodziny.
O czym jest książka?
Mukherjee prowadzi czytelnika chronologicznie, ale bez szkolnej monotonii. Zaczyna od pytań, jakie zadawali sobie starożytni, i od Gregora Mendla, którego doświadczenia z grochem przez ponad trzydzieści lat pozostawały prawie niezauważone. Potem przychodzi Darwin i jego problem z dziedziczeniem, pierwsi genetycy, muszki owocowe Thomasa Morgana, odkrycie, że geny leżą na chromosomach, wreszcie struktura DNA z 1953 r., kod genetyczny, inżynieria genetyczna, Projekt Poznania Genomu Człowieka i edycja genów metodą CRISPR.
Ważną część książki stanowi historia eugeniki – ideologii „ulepszania” ludzi przez kontrolę rozmnażania. Autor pokazuje, jak w pierwszej połowie XX wieku prowadziła do przymusowych sterylizacji w USA i jak stała się jednym z fundamentów zbrodni nazistowskich. Ten fragment jest bardzo dobrze napisany i porażająco aktualny w czasach, gdy testy genetyczne stają się powszechne.
Osią osobistą jest rodzina autora, w której w kilku pokoleniach pojawiały się choroby psychiczne. Pytanie „co odziedziczyliśmy i czy to przesądza o naszym losie?” wraca w książce wielokrotnie i nadaje jej ludzką skalę.
Czego się dowiesz z tej książki?
- dlaczego odkrycia Mendla przez ponad trzy dekady pozostawały niezauważone i jak zostały „odkryte na nowo” w 1900 r.,
- jak doświadczenia na muszkach owocowych pokazały, że geny leżą na chromosomach,
- w jaki sposób ustalono strukturę DNA i jak działa kod genetyczny,
- jak idea dziedziczności została nadużyta przez ruch eugeniczny i jakie wnioski płyną z tego dziś,
- czym są terapie genowe i edycja genów oraz jakie pytania etyczne rodzą.
Mocne strony
- Spójna wielka opowieść. Prawa Mendla, budowa DNA, ekspresja genów i biotechnologia, które w szkole często poznaje się jako osobne działy, składają się tu w jedną logiczną historię.
- Ludzie, a nie tylko odkrycia. Naukowcy mają tu biografie, ambicje i błędy, dzięki czemu widać, jak naprawdę powstaje wiedza.
- Etyka bez moralizowania. Autor stawia trudne pytania – o diagnostykę prenatalną, edycję genomu, granice „normy” – ale nie podsuwa łatwych odpowiedzi.
- Dobry przekład. Polska wersja czyta się płynnie, a terminologia jest staranna.
Słabsze strony
- Objętość. Około 600 stron to wyzwanie; niektóre rozdziały historyczne są rozbudowane bardziej, niż wymaga tego opowieść.
- Upływ czasu. Oryginał ukazał się w 2016 r. Opis edycji genów i terapii genowych pokazuje stan sprzed kilku lat – od tamtej pory pojawiły się m.in. pierwsze zatwierdzone terapie oparte na CRISPR.
- Miejscami literackie skróty. Autor lubi metafory i dramatyzację; warto pamiętać, że to opowieść, a nie podręcznik.
Co warto wiedzieć po lekturze?
Najbardziej zestarzały się fragmenty o najnowszych technikach. Edycja genów rozwinęła się od 2016 r. bardzo szybko – o tym, jak działa CRISPR i skąd pochodzi (od bakterii broniących się przed wirusami), piszemy w artykułach na Biomist. Warto też pamiętać, że fragmenty o chorobach nie są poradnikiem medycznym.
Dla kogo?
Dla licealistów przygotowujących się do matury z biologii, studentów kierunków przyrodniczych i medycznych, nauczycieli biologii oraz dla każdego, kto chce rozumieć debaty o testach genetycznych i edycji genów.
Werdykt
4,5/5. Jeśli miałbyś przeczytać tylko jedną książkę o genetyce, niech to będzie ta. Wymaga czasu, ale odpłaca się zrozumieniem, którego nie da żaden podręcznik.
Przeczytaj też nasze recenzje
- „Samolubny gen” (Dawkins)
- „Niezwykłe zmysły” (Yong)
- „Krótka historia prawie wszystkiego” (Bryson)
- Wszystkie recenzje i ranking książek →
Powiązane artykuły na Biomist
- I prawo Mendla – krzyżówki jednogenowe (z kalkulatorem krzyżówek)
- II prawo Mendla – krzyżówki dwugenowe
- CRISPR-Cas9 – jak działa edycja genów
- Bakteriofagi – skąd wziął się CRISPR
Źródła
- Lubimyczytac.pl – dane polskiego wydania; katalog biblioteki – rekord wydania.
- The Pulitzer Prizes – Siddhartha Mukherjee (2011).
Zdjęcie wyróżniające: Gregor Mendel – od jego doświadczeń z grochem zaczyna się opowieść o genie. Fot. Wellcome Collection, CC BY 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Genetyka →