Wizerunek władcy w granicie i 300 stanowisk. Polscy archeolodzy odkrywają historię Misejdy w Sudanie

Niemal 300 stanowisk archeologicznych, ślady ludzi sprzed nawet 12 tysięcy lat i wykuty w granicie wizerunek władcy naturalnej wielkości. Polscy archeolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego, Uniwersytetu Jagiellońskiego i Instytutu Archeologii i Etnologii PAN opisali w czasopiśmie Antiquity region Misejdy w północnym Sudanie. To miejsce, gdzie przez tysiąclecia spotykały się różne światy starożytnej Nubii.

Na pograniczu, przy III katarakcie Nilu

Misejda leży w regionie Mahas, w pobliżu III katarakty Nilu. Katarakty to skaliste odcinki rzeki z progami i wysepkami, które utrudniały żeglugę. W starożytności były naturalnymi granicami – dzieliły szlaki, wpływały na to, gdzie ludzie zakładali osady i jak się ze sobą kontaktowali. Region wokół III katarakty przez tysiąclecia był strefą styku między społecznościami żyjącymi na północ i na południe od niej.

Zespół, którego publikację podpisało dziewięcioro badaczy, m.in. Joanna A. Ciesielska, Mariusz Drzewiecki i Maciej Kurcz, połączył kilka metod. Obejmowały one badania terenowe, analizę ceramiki i sztuki naskalnej, analizy przestrzenne oraz obserwacje etnograficzne. Dzięki temu udało się odtworzyć nie tylko listę stanowisk, ale i zarys historii całej okolicy.

Od łowców sprzed 12 tysięcy lat do chrześcijan

Najstarsze ślady obecności ludzi pochodzą z mezolitu, czyli sprzed ok. 12–8,2 tys. lat. Wyraźniejsza faza osadnicza przypada na późny neolit i okres przed-Kerma, ok. 3000–2500 r. p.n.e. Badacze zarejestrowali pozostałości osad, ceramikę, narzędzia kamienne i liczne ryty naskalne: lwy, nosorożce, słonie i mniejsze przedstawienia bydła.

Ciekawa jest luka. Okresy od klasycznej Kermy po koniec królestwa Meroe (ok. 1700 r. p.n.e. – IV w. n.e.) są reprezentowane znacznie słabiej. Autorzy zastrzegają jednak, że nie musi to oznaczać, iż region opustoszał. Może to wynikać ze sposobu, w jaki zachowały się ślady, albo z tego, gdzie dotąd prowadzono badania.

Zagadkowy władca w granicie

Najbardziej uderzającym znaleziskiem jest postać człowieka naturalnej wielkości, wykuta techniką punktowania w granitowym głazie. – „Wcześniej interpretowano ją jako przedstawienie władcy nubijskiego” – przypominają autorzy. Wizerunek może pochodzić z okresu Kerma lub kuszyckiego, ale jego datowanie wymaga dalszych analiz.

Badacze zwracają uwagę na możliwy sens takich przedstawień. Monumentalne wizerunki władców mogły oznaczać obecność państwa i jego władzę na pograniczu – coś w rodzaju kamiennego „znaku granicznego”, widocznego dla każdego, kto przechodził tym szlakiem.

Kościół obok petroglifu

Historia miejsca nie skończyła się w starożytności. Ok. VII w. tuż obok petroglifu zbudowano kościół. Ceramika znaleziona w pobliżu pochodzi z okresu od końca V do VII w. i świadczy o kontaktach z królestwem Nobadii oraz z wczesną tradycją makuryjską związaną z Dongolą – stolicą chrześcijańskiego królestwa, którą od dziesięcioleci badają polscy archeolodzy.

Na tej samej formacji skalnej pojawiły się później ryty krzyży i statków, być może pozostawione przez chrześcijańskich pielgrzymów. – „Starszy element krajobrazu został więc tutaj wykorzystany w nowym kontekście religijnym” – piszą badacze. Nie wiadomo, czy budowniczowie kościoła świadomie nawiązywali do dawnego wizerunku. Jasne jest jednak, że miejsce zachowało znaczenie przez tysiące lat i kolejne epoki.

Polska szkoła archeologii nubijskiej

Polscy archeolodzy pracują w Sudanie od lat 60. XX w. Ich najsłynniejszym osiągnięciem są wykopaliska w Faras, skąd pochodzą malowidła ścienne eksponowane dziś w Galerii Faras Muzeum Narodowego w Warszawie. Badania w Misejdzie pokazują, że także mniej znane regiony nad Nilem kryją wielowarstwową historię – od prehistorycznych łowców, przez królestwa Kermy i Kusz, po średniowieczną Nubię chrześcijańską.

O tym, jak geny, języki i kultury rozprzestrzeniały się w przeszłości, przeczytasz w tekście Rozprzestrzenianie się genów, języków, kultur i etnosów.

Źródła i daty

• Ciesielska J.A., Drzewiecki M., Innemée K.C., Kurcz M., de Lellis-Danys K. i wsp., „Miseeda: between kingdoms, through epochs—reconstructing a history of the Mahas region (Sudan)”, Antiquity – publikacja oryginalna, DOI 10.15184/aqy.2026.10427 – publikacja: 24.09.2026.
• PAP – Nauka w Polsce, „Niemal 300 stanowisk i zagadkowy wizerunek władcy. Polacy badają rejon Misejdy w Sudanie” – 18.10.2026 – źródło cytatów.

Zdjęcie wyróżniające: III katarakta Nilu w północnym Sudanie. Fot. Vaido Otsar, licencja CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.