Zaporę w Stroniu Śląskim testują w skali 1:20. Model w laboratorium Politechniki Gdańskiej
W Laboratorium Hydrauliki Politechniki Gdańskiej stoi model zbiornika przeciwpowodziowego w Stroniu Śląskim zbudowany w skali 1:20. Zespół prof. Piotra Zimy sprawdza na nim, jak woda będzie płynąć przez przelewy i spusty odbudowywanej zapory. Stara zapora została przerwana podczas powodzi 15 września 2024 r. Uczelnia poinformowała o badaniach 17 listopada.
Woda płynie przez makietę zapory
Model stoi w Centrum Ekoinnowacji PG i odtwarza wybrane zjawiska, które mogą wystąpić przy prawdziwym przepływie. Badacze z Wydziału Inżynierii Lądowej i Środowiska patrzą przede wszystkim na budowle zrzutowe, czyli elementy, którymi woda opuszcza zbiornik, oraz na nieckę wypadową. To betonowe zagłębienie poniżej zapory, w którym spadająca woda traci energię, zanim popłynie dalej korytem.
„Na zbiorniku pomiarowym odtwarzamy wybrane warunki przepływu wody, obserwujemy jak woda zachowuje się na przelewach i spustach, jak pracuje niecka wypadowa i weryfikujemy projektowane rozwiązania” – mówi dr hab. inż. Piotr Zima, prof. PG, kierownik badań i laboratorium. W zespole są też dr inż. Witold Sterpejkowicz-Wersocki, mgr inż. Dominika Kalinowska, mgr inż. Paweł Wielgat, mgr inż. Maciej Wróblewski i prof. Michał Szydłowski.
Laboratorium ma trzy kanały z wodą krążącą w obiegu zamkniętym, zbiornik o pojemności 150 m³ i sześć pomp zatapialnych. Da się w nim symulować przepływy, prądy i falowanie, a w sumie przygotować blisko 20 wymiennych stanowisk badawczych.
Co się stało w 2024 roku
Suchy zbiornik w Stroniu Śląskim leży na potoku Morawka, lewym dopływie Białej Lądeckiej. Zbudowano go w 1907 r. do ochrony Stronia, Lądka-Zdroju i niżej położonych wsi. W normalnych warunkach stoi pusty i napełnia się dopiero podczas wezbrania. Mieścił do 1,38 mln m³ wody.
Według oświadczenia Wód Polskich z 24 września 2024 r. zbiornik zaczął piętrzyć wodę 13 września o godz. 23:00. Następnego dnia o 21:13 poziom wody przekroczył maksimum i zaczął działać przelew powierzchniowy. W niedzielę 15 września około 10:35 woda rozmyła ziemną część zapory. Obiekt przygotowano na przepływ rzędu 70–80 m³/s, a przyszła fala o przepływie 320 m³/s. Wody Polskie zaznaczyły wtedy, że dokładne przyczyny awarii trzeba szczegółowo zbadać.
Wyrwę zabezpieczono tymczasowo grodzą z kamieni wzmocnionych betonem. Prace zakończono 31 marca 2025 r. Od tamtej pory zbiornik może przytrzymać część fali, ale tylko w zakresie około jednej trzeciej dawnej pojemności.
Dlaczego właśnie skala 1:20
Model fizyczny to sprawdzony sposób na zjawiska, których obliczenia nie oddają do końca: zawirowania, odrywanie się strugi czy pracę niecki wypadowej. W modelach przepływów ze swobodnym zwierciadłem wody stosuje się zwykle podobieństwo Froude’a. Prędkości maleją wtedy tyle razy, ile wynosi pierwiastek ze skali, a przepływy znacznie szybciej.
Policzyliśmy, co to oznacza dla modelu 1:20. Prędkość w modelu jest około 4,5 raza mniejsza niż w naturze, a przepływ około 1800 razy mniejszy. Fala z 2024 r., czyli 320 m³/s, odpowiadałaby w laboratorium mniej więcej 180 litrom na sekundę. PG nie podała jednak, jakie przepływy testuje, więc to tylko ilustracja skali.
O tym, jak zmienia się reżim polskich rzek, pisaliśmy niedawno przy okazji prognoz dla zimowego lodu na Pilicy.
Projekt w kilku wariantach
Inwestorem jest Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie, a dokumentację projektową przygotowuje firma Sweco Polska. Z ogłoszenia Wód Polskich z listopada 2025 r. wynika, że projekt powstaje w kilku wariantach: od odbudowy istniejącej zapory, przez jej przebudowę, po obiekt w nowej technologii. Wynik badań na modelu ma pomóc wybrać rozwiązanie. Prace projektowe zaplanowano na lata 2026–2027, a same roboty budowlane mają potrwać około trzech lat.
Ograniczenia
Komunikat PG nie podaje żadnych wyników pomiarów ani tego, który wariant wypada najlepiej. Badania służą projektowi konkretnej budowli i nie zostały opublikowane jako praca naukowa. Model w skali odtwarza też tylko część zjawisk. Lepkość wody, napięcie powierzchniowe i napowietrzenie strugi nie skalują się tak samo jak prędkość, dlatego wyniki z laboratorium trzeba przeliczać i porównywać z obliczeniami. Sam model nie rozstrzyga również, dlaczego stara zapora uległa awarii.
Najbliższy konkret to dokumentacja projektowa w 2027 r. Dopiero ona pokaże, jaką przepustowość dostaną nowe urządzenia zrzutowe i czy zbiornik będzie przygotowany na fale tak duże jak ta z września 2024 r.
Źródła i daty
- Politechnika Gdańska, „Naukowcy PG prowadzą badania na modelu zbiornika Stronie Śląskie”, 17.11.2026 – pg.edu.pl.
- Wody Polskie, „Awaria zbiornika Stronie Śląskie – oświadczenie Wód Polskich”, 24.09.2024 – gov.pl.
- Wody Polskie RZGW Wrocław, „Rozpoczynamy prace związane z odbudową zbiornika Stronie Śląskie”, 28.11.2025 – gov.pl.
Zdjęcie wyróżniające: zapora zbiornika w Stroniu Śląskim z lotu ptaka 29 września 2024 r., dwa tygodnie po powodzi. Widać rozmyty fragment wału obok betonowych urządzeń zrzutowych. Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.