Kandydat na planetę karłowatą na stu zdjęciach OGLE. Astronomowie z UW doprecyzowali jego orbitę

0

Obiekt transneptunowy 2026 ED138, nowy kandydat na planetę karłowatą, trafił na 102 zdjęcia nieba wykonane w latach 2011–2024 Teleskopem Warszawskim w Chile. Astronomowie z projektu OGLE Uniwersytetu Warszawskiego odnaleźli go w archiwum i dzięki temu dokładniej wyznaczyli jego orbitę i jasność. Wyniki opisali w preprincie z 11 listopada 2026 r., a 17 listopada przedstawiła je PAP.

Odkryty w danych z Obserwatorium Very Rubin

Odkrycie ogłosił pod koniec października zespół amerykańskich astronomów, którego pracę podpisali m.in. Matthew J. Holman i Mario Jurić. Obiekt znalazł program łączący pojedyncze detekcje w danych Obserwatorium im. Very Rubin, zebranych od marca do lipca 2026 r. Później odszukano go także na archiwalnych zdjęciach z kamery DECam na Teleskopie im. Victora Blanco w Chile, z lat 2016–2019.

2026 ED138 jest jasny jak na obiekt tak odległy. Odkrywcy piszą, że należy do dziesięciu najjaśniejszych w wartościach bezwzględnych znanych obiektów transneptunowych. Dotąd go nie zauważono, bo leży daleko na południu nieba i na tle zatłoczonych okolic płaszczyzny Drogi Mlecznej, gdzie trudno wyłowić słaby, powoli przesuwający się punkt.

Archiwum OGLE sięga 2011 roku

Te same zatłoczone okolice to codzienna praca OGLE. Przegląd działa od 1992 r. w Obserwatorium Las Campanas w Chile pod kierunkiem prof. Andrzeja Udalskiego i śledzi jasność milionów gwiazd centrum Galaktyki. Obiekt przechodzi dziś na tle gwiazdozbioru Korony Południowej, w pobliżu zgrubienia centralnego, więc regularnie wpadał w kadr warszawskiego teleskopu.

„Ponieważ wiele z tych obserwacji poprzedzało detekcje z instrumentu DECam i Obserwatorium im. Very Rubin, dzięki ich połączeniu z danymi odkrywców można było bardzo precyzyjnie wyznaczyć orbitę 2026 ED138 wokół Słońca” – powiedział dr hab. Przemysław Mróz, cytowany w komunikacie Obserwatorium Astronomicznego UW.

Orbita jest wydłużoną elipsą. Odległość obiektu od Słońca zmienia się od 37 do 49 jednostek astronomicznych, obecnie wynosi 47,2 j.a. Średnia odległość, około 43 j.a., umieszcza obiekt w pasie Kuipera. Jeden obieg trwa prawie 283 lata. Dla porównania Neptun krąży około 30 j.a. od Słońca, a jego rok trwa 165 lat ziemskich. Płaszczyzna orbity jest nachylona o około 24° do płaszczyzny orbity Ziemi. Dlatego obiekt umknął także poszukiwaniom obiektów transneptunowych, które OGLE prowadził w 2010 r.

Średnica zależy od tego, jak ciemna jest powierzchnia

Z pomiarów OGLE wynika jasność absolutna około 3,15 magnitudo w filtrze V. Duża jasność oznacza duży obiekt, ale nie mówi, jak duży. Ciało o jasnej, mocno odbijającej powierzchni może mieć około 600 km średnicy, ciało ciemne nawet 1500 km. Odkrywcy podają zakres 612–1530 km.

„Dopiero przyszłe obserwacje wykonane w zakresie podczerwonym albo obserwacje zakryć gwiazd przez 2026 ED138 pozwolą na precyzyjne zmierzenie jego rozmiarów” – zaznaczył prof. Udalski. Dopiero wtedy będzie wiadomo, czy obiekt ma szansę na status planety karłowatej.

Obserwacje OGLE wskazują też czerwonawą barwę. Według badaczy z UW może to oznaczać lodową powierzchnię pokrytą tolinami, związkami organicznymi powstającymi pod wpływem ultrafioletu ze Słońca. Podobne związki barwią m.in. powierzchnię Plutona.

Ograniczenia: preprinty i niepewny okres obrotu

Obie prace są preprintami w serwisie arXiv i nie przeszły jeszcze recenzji. Polski artykuł zgłoszono do „Acta Astronomica”, amerykański do „The Astronomical Journal”. Zespół OGLE znalazł w krzywej blasku możliwy okres obrotu 1,18 doby, ale sam zaznacza, że sygnał jest słaby, a okres niepewny. Może też chodzić o alias około 0,54 doby.

Odkrywcy szacują, że z dala od płaszczyzny Galaktyki czeka na odkrycie jeszcze około trzech podobnie jasnych obiektów, a w pasie do 10° od niej zapewne więcej. Tego obszaru żaden przegląd nie przeszukał jeszcze do takiej głębokości.

Polscy astronomowie mają już w tym rejonie Układu Słonecznego swoje odkrycie. Dziewannę, czyli 2010 EK139, zespół OGLE znalazł w 2010 r. Pomiar z zakrycia gwiazdy 17 maja 2019 r. dał jej średnicę co najmniej 507 km. O innym wyniku z archiwum OGLE pisaliśmy w tekście o dwóch pojaśnieniach gwiazdy w odstępie ośmiu lat, a krańce naszego układu opisuje przewodnik po Układzie Słonecznym.

Słowniczek: planeta karłowata, pas Kuipera, jednostka astronomiczna – wyjaśnienia pojęć z tego tekstu.

Źródła i daty

  • P. Mróz, A. Udalski, I. Soszyński, M. K. Szymański, P. Pietrukowicz, R. Poleski i in., „OGLE Pre-discovery Observations of the Dwarf Planet Candidate 2026 ED138”, preprint arXiv, 11.11.2026, zgłoszony do Acta Astronomica – arXiv:2611.15959.
  • M. J. Holman, M. Jurić, K. J. Napier, J. A. Kurlander, A. Heinze, J. Moeyens i in., „2026 ED138: A Large Trans-Neptunian Object in Early Rubin Observatory Data, and How Many More May Remain”, preprint arXiv, 28.10.2026, zgłoszony do The Astronomical Journal – arXiv:2610.38693.
  • Nauka w Polsce (PAP), „Nowa kandydatka na planetę karłowatą w Układzie Słonecznym”, 17.11.2026 – naukawpolsce.pl.

Zdjęcie wyróżniające: kopuły teleskopów OGLE (Teleskop Warszawski) i Henrietty Swope w Obserwatorium Las Campanas w Chile, lipiec 2023 r. Fot. PPietrukowicz, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.

Oceń ten post
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x