Materiał, który kurczy się w cieple, ma wydłużyć życie ogniw paliwowych. Grant NCN dla badacza z AGH
Dr inż. Piotr Winiarz z Wydziału Energetyki i Paliw AGH w Krakowie chce wydłużyć życie stałotlenkowych ogniw paliwowych, dodając do ich katod materiał, który w cieple się kurczy. Na projekt dostał grant Narodowego Centrum Nauki w konkursie SONATA 21. Uczelnia opisała go 12 listopada 2026 r.
Prąd z wodoru w temperaturze 600 °C
Stałotlenkowe ogniwo paliwowe ma trzy warstwy: anodę, elektrolit i katodę. Do anody płynie wodór, do katody tlen albo zwykłe powietrze. Na elektrodach zachodzi utlenianie i redukcja, między nimi pojawia się napięcie, a jedynym produktem ubocznym jest para wodna. Ogniwo nie spala paliwa.
Według komunikatu AGH największe dziś stosy takich ogniw dają moc rzędu setek kilowatów, a nawet megawatów. Mimo to służą głównie jako zapasowe, awaryjne źródło energii. Powód jest prozaiczny: ogniwa szybko się zużywają.
Skąd biorą się pęknięcia
Ogniwo pracuje w temperaturze około 600 °C. Każda z jego warstw ma inny współczynnik rozszerzalności cieplnej, więc przy nagrzewaniu i stygnięciu warstwy odkształcają się nierówno. Powstają naprężenia i mikropęknięcia. Po kilku tysiącach godzin pracy ogniwo może wymagać wymiany.
Właśnie ta krótka żywotność decyduje o opłacalności. Żeby ogniwa mogły pracować jako podstawowe źródło prądu zamiast rezerwy, musiałaby się poprawić ich stabilność w długim czasie. Na tym skupia się projekt z AGH.
Zwykle materiał w cieple się rozszerza. Atomy w sieci krystalicznej drgają mocniej, wiązania się rozluźniają i rośnie średnia odległość między atomami. Nieliczne materiały zachowują się odwrotnie: po podgrzaniu zmniejszają objętość. Mówimy wtedy o ujemnej rozszerzalności cieplnej.
Pomysł Winiarza jest prosty w opisie. Jeśli do katody, która w cieple rośnie, dodać materiał, który w cieple maleje, kompozyt powinien prawie nie zmieniać objętości. Mniej odkształceń oznacza mniej pęknięć i wolniejsze zużycie ogniwa.
Perowskity z samarem i manganem
Wiele znanych materiałów o ujemnej rozszerzalności to izolatory, a katoda musi przewodzić. Dlatego badacz sięga po ceramiczne perowskity, które mogą dobrze przewodzić prąd. Najwięcej obiecuje sobie po perowskitach na bazie samaru i manganu z dodatkiem cynku.
W kolejnych seriach cynk zastąpią miedź, tytan, żelazo albo chrom, a samar inne pierwiastki ziem rzadkich: lantan, prazeodym lub neodym. Porównanie ma pokazać, za co odpowiada każdy składnik. W sumie w ramach grantu powstanie i zostanie zbadanych około 150 materiałów. Według AGH tylko niewiele z nich opisano dotąd w literaturze naukowej.
Najpierw obserwacje makroskopowe pokażą, czy dany materiał rzeczywiście kurczy się przy ogrzewaniu. Zmiany wymiarów próbek badacz zmierzy w dylatometrze. Spektroskopia ramanowska i spektroskopia w podczerwieni pokażą, jak temperatura zmienia drgania atomów, a dyfrakcja rentgenowska, czy przebudowuje się struktura krystaliczna. Według komunikatu każdy materiał ma własny wzór drgań, podobny do odcisku palca.
Mechanizm wciąż jest hipotezą
Nie wiadomo dokładnie, dlaczego niektóre materiały kurczą się w cieple. Jedna z hipotez mówi o nietypowych drganiach skręcająco-zginających. Długość wiązań się nie zmienia, ale w łańcuchach metal–tlen–metal atomy metalu mogą się do siebie zbliżać, a cały materiał wtedy się kurczy. Projekt ma tę hipotezę potwierdzić albo obalić.
AGH pisze, że wstępne wyniki pokazują skuteczność takiego połączenia materiałów i wolniejsze zużywanie się ogniw. Komunikat nie podaje jednak liczb: o ile spadają naprężenia ani ile godzin dłużej pracuje ogniwo. Grant dopiero się zaczyna, więc na publikacje z jego wynikami trzeba poczekać.
Winiarz publikował już na ten temat. W 2025 r. w „Sustainable Materials and Technologies” ukazał się jego artykuł przeglądowy o materiałach z ujemną rozszerzalnością cieplną w ogniwach stałotlenkowych. W tym samym roku Jakub Fudalewski, Piotr Winiarz i Kun Zheng opisali w „International Journal of Minerals, Metallurgy and Materials” optymalizację syntezy perowskitu Sm0,85Zn0,15MnO3−δ do katod tego typu.
W ogniwie paliwowym, podobnie jak w ogniwie galwanicznym, reakcje utleniania i redukcji na dwóch elektrodach dają różnicę potencjałów. Podstawy wyjaśniamy w artykule o ogniwach galwanicznych. Perowskity pojawiły się u nas niedawno w zupełnie innej roli, w doświadczeniu fizyków z UW i WAT z supersolidem ze światła w temperaturze pokojowej.
Źródła i daty
- AGH, „Jak zwiększyć opłacalność ogniw paliwowych?”, 12.11.2026 – agh.edu.pl.
- P. Winiarz, A. Sultan, Y. Ling, K. Zheng, „Negative thermal expansion coefficient materials: From basics to applications, recent advances in solid oxide cells and future perspectives”, Sustainable Materials and Technologies 45: e01442, 2025 – doi:10.1016/j.susmat.2025.e01442.
- J. Fudalewski, P. Winiarz, K. Zheng, „Tuning negative thermal expansion in Sm0.85Zn0.15MnO3−δ via synthesis optimization for enhancing the stability of heterostructured solid oxide fuel cell cathodes”, International Journal of Minerals, Metallurgy and Materials 32(11): 2689–2698, 2025 – doi:10.1007/s12613-025-3274-8.
Zdjęcie wyróżniające: próbka stali w uchwycie dylatometru, przyrządu do pomiaru zmian wymiarów materiału podczas ogrzewania. Zdjęcie poglądowe, nie z laboratorium AGH. Fot. MadCAD, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Elektrochemia →