Wskaźnik z czerwonej kapusty – doświadczenie krok po kroku, tabela barw pH, wyjaśnienie i sprawozdanie
Wskaźnik z kapusty – szybka odpowiedź
| Pytanie | Odpowiedź |
|---|---|
| Co barwi wywar | antocyjany (glikozydy cyjanidyny), barwniki z wakuoli komórek kapusty |
| Barwa w kwasie | czerwona (pH 1–2), różowa (pH 3–4) |
| Barwa obojętna | fioletowa (pH ok. 7) |
| Barwa w zasadzie | niebieska (pH ok. 8), zielona (pH 9–12), żółta (pH powyżej 12) |
| Czas | ok. 20 min przygotowania wywaru i ok. 20 min testów |
| Poziom | szkoła podstawowa (kl. 7) i liceum; dzieci młodsze tylko z dorosłym |
| Trwałość wywaru | 2–3 dni w lodówce, w zamkniętym słoiku; później mętnieje i brzydko pachnie |
Czego potrzebujesz
- ćwierć główki czerwonej kapusty (ok. 200 g) i nóż z deską;
- ok. 500 ml gorącej wody z czajnika (nalewa dorosły), miska lub duży garnek;
- sitko i dzbanek lub słoik na przecedzony wywar;
- 6–8 przezroczystych szklanek lub kubeczków, łyżki, kartka białego papieru jako tło;
- flamaster i karteczki do podpisania naczyń;
- substancje do badania: ocet spirytusowy 10 %, sok z cytryny, woda z kranu, mleko, woda mineralna gazowana, soda oczyszczona (NaHCO₃), kawałek szarego mydła lub mydło w płynie, proszek do pieczenia.
Do tego doświadczenia nie bierzemy środków do udrażniania rur, odkamieniaczy, wybielaczy z chlorem, płynów do WC ani sody kaustycznej. Pokazałyby skrajne barwy (żółtą lub ciemnoczerwoną), ale są żrące i nie mają miejsca w zabawie z dziećmi. Pełną skalę pH pokazuje się w pracowni szkolnej, pod okiem nauczyciela, z kwasem solnym i wodorotlenkiem sodu o niskim stężeniu.
Wykonanie krok po kroku
- Pokrój kapustę w cienkie paski i włóż do miski. Im drobniej, tym szybciej barwnik przejdzie do wody.
- Dorosły zalewa kapustę gorącą wodą tak, by ją przykryła. Odstaw na 15–20 minut, raz zamieszaj. Woda zrobi się ciemnofioletowa.
- Przecedź wywar przez sitko do dzbanka. Kapustę można potem zjeść, np. w surówce.
- Ustaw szklanki na białej kartce i podpisz je. Do każdej wlej mniej więcej taką samą ilość wywaru, np. po 50 ml.
- Pierwsza szklanka zostaje bez dodatków: to próba kontrolna, do której porównasz pozostałe.
- Do kolejnych szklanek dodaj po 2 łyżki badanej cieczy albo po łyżeczce substancji stałej rozpuszczonej w odrobinie wody. Mydło rozetrzyj w łyżce ciepłej wody i dodaj powstałą pianę.
- Zamieszaj i od razu zapisz barwę. Zrób zdjęcie wszystkich szklanek obok siebie, na tym samym tle i przy tym samym świetle.
- Na koniec do szklanki z sodą dolewaj powoli ocet, łyżka po łyżce. Obserwuj pęcherzyki gazu i to, jak barwa przechodzi od zielononiebieskiej przez fioletową do różowej.
Wersja papierowa: namocz w wywarze kilka filtrów do kawy lub pasków bibuły, wysusz je na talerzu i potnij na paski. Taki domowy papierek wskaźnikowy działa kilka dni, choć barwy są na nim bledsze niż w roztworze.
Tabela barw w zależności od pH
Barwy w tabeli są przybliżone. Zależą od odmiany kapusty, stężenia wywaru, twardości wody z kranu, oświetlenia i tego, kto patrzy. Przejścia są płynne, więc kapusta pozwala ocenić pH z dokładnością do jednej, dwóch jednostek, a nie do dziesiątych części.
| pH (przybliżone) | Barwa wywaru | Przykład z kuchni lub pracowni |
|---|---|---|
| 1–2 | czerwona | rozcieńczony kwas solny (tylko w pracowni) |
| 2–3 | różowoczerwona | sok z cytryny, ocet 10 % |
| 4–5 | różowofioletowa | kefir, jogurt naturalny, woda gazowana |
| 6–7 | fioletowa | mleko, woda z kranu, wywar bez dodatków |
| 8 | niebieskofioletowa do niebieskiej | roztwór sody oczyszczonej |
| 9–10 | niebieskozielona | roztwór szarego mydła |
| 11–12 | zielona | roztwór sody do prania Na₂CO₃ (tylko w pracowni, w okularach) |
| 13–14 | żółta | rozcieńczony NaOH (tylko w pracowni, pod nadzorem) |
Proszek do pieczenia daje zwykle barwę bliską fioletowej i dużo pęcherzyków. Zawiera wodorowęglan sodu i stały kwas (np. difosforan), które po dodaniu wody reagują ze sobą i w dużej części się zobojętniają. Woda z kranu w różnych miastach ma pH od około 6,5 do 8, więc barwa próby kontrolnej może się różnić od tej, którą widać na zdjęciach w internecie.
Wyjaśnienie chemiczne
Antocyjany to glikozydy: część barwna (antocyjanidyna, w kapuście głównie cyjanidyna) jest połączona z cząsteczkami cukrów, a w kapuście dodatkowo z resztami kwasów organicznych. Barwnik siedzi w soku komórkowym wakuoli. Gorąca woda uszkadza błony komórkowe i antocyjany przechodzą do roztworu.
O kolorze decyduje układ sprzężonych wiązań podwójnych w cząsteczce, a ten zależy od tego, ile protonów jest do niej przyłączonych. W silnie kwasowym środowisku przeważa kation flawyliowy, który pochłania światło zielone i wygląda na czerwony. Gdy pH rośnie, cząsteczka oddaje kolejne protony z grup hydroksylowych i powstają obojętne i anionowe formy chinoidowe: fioletowe, a potem niebieskie. Zieleń przy pH 9–12 to w dużej części mieszanina niebieskiej formy anionowej z żółtymi produktami przemian. W bardzo silnie zasadowym roztworze pierścień cząsteczki otwiera się i powstaje żółty chalkon; po kilku godzinach takiego działania barwnik zaczyna się nieodwracalnie rozkładać.
Dlaczego roztwór sody oczyszczonej ma odczyn zasadowy, skoro to sól? Jon wodorowęglanowy w wodzie przyjmuje proton częściej, niż go oddaje: HCO₃⁻ + H₂O ⇌ H₂CO₃ + OH⁻. Podobnie zachowuje się anion kwasu tłuszczowego z mydła: RCOO⁻ + H₂O ⇌ RCOOH + OH⁻. Te reakcje to hydroliza soli słabych kwasów i mocnych zasad.
W kroku 8 zachodzi reakcja kwasu octowego z sodą: NaHCO₃ + CH₃COOH → CH₃COONa + H₂O + CO₂↑. Kwas cytrynowy z cytryny reaguje analogicznie: C₆H₈O₇ + 3NaHCO₃ → Na₃C₆H₅O₇ + 3H₂O + 3CO₂↑. Póki w szklance jest nadmiar sody, barwa zostaje niebieskawa. Kiedy soda się wyczerpie, nadmiar kwasu przesuwa pH w dół i wywar różowieje. To ta sama zasada co przy miareczkowaniu z fenoloftaleiną, tylko z wskaźnikiem o wielu barwach.
Tę samą chemię widać w kuchni. Ciasto z jagodami i sodą oczyszczoną potrafi wyjść zielonkawe, bo antocyjany z owoców trafiają do zasadowego ciasta. Czerwona kapusta duszona z octem lub kwaśnym jabłkiem zachowuje czerwony kolor, a gotowana w twardej, lekko zasadowej wodzie robi się sinoniebieska.
Bezpieczeństwo
Gorącą wodę nalewa dorosły, a dzieci kroją kapustę tylko pod opieką. Badanych cieczy nie próbujemy i nie wąchamy z bliska, nawet jeśli to „tylko ocet”. Po doświadczeniu wylewamy roztwory do zlewu z dużą ilością wody i myjemy ręce. Wywar plami tkaniny i blaty z drewna, dlatego warto podłożyć ceratę i założyć stary T-shirt. Nie mieszamy domowych środków czystości „dla sprawdzenia, co się stanie”: wybielacz z kwasem wydziela chlor, a z amoniakiem chloraminy.
Wzór sprawozdania
Szkielet do przepisania do zeszytu lub do wydrukowania. Rubryki są takie same jak w sprawozdaniach z pracowni.
| Część | Co wpisać |
|---|---|
| Temat | Badanie odczynu substancji z gospodarstwa domowego za pomocą wskaźnika z czerwonej kapusty |
| Cel | Sprawdzenie, które substancje mają odczyn kwasowy, obojętny, a które zasadowy |
| Odczynniki i sprzęt | wywar z czerwonej kapusty, ocet, sok z cytryny, soda oczyszczona, mydło, mleko, woda; szklanki, łyżki, sitko |
| Przebieg | krótki opis kroków 1–8 i ewentualnie schematyczny rysunek szklanek z podpisami |
| Obserwacje | tabela: substancja, barwa wywaru, szacowane pH, odczyn |
| Wnioski | np. „Ocet i sok z cytryny mają odczyn kwasowy, roztwór sody i mydła zasadowy, mleko i woda z kranu zbliżony do obojętnego.” |
| Równania | NaHCO₃ + CH₃COOH → CH₃COONa + H₂O + CO₂↑; HCO₃⁻ + H₂O ⇌ H₂CO₃ + OH⁻ |
| Źródła błędów | różne oświetlenie, różne stężenie wywaru w szklankach, subiektywna ocena barwy |
Pytania kontrolne z odpowiedziami
- Po co próba kontrolna? Daje barwę wywaru bez dodatków, do której porównuje się pozostałe szklanki. Bez niej trudno ocenić, czy zmiana barwy w ogóle nastąpiła.
- Jaki odczyn ma roztwór sody oczyszczonej i dlaczego? Słabo zasadowy, pH około 8. Jon HCO₃⁻ ulega hydrolizie i powstają jony OH⁻.
- Co to za gaz wydziela się po dodaniu octu do sody? Dwutlenek węgla. Można to sprawdzić, przepuszczając go przez wodę wapienną, która mętnieje.
- Dlaczego wywar z kapusty jest gorszy od pehametru? Barwy przechodzą płynnie i ocenia się je wzrokiem, więc dokładność wynosi jedną, dwie jednostki pH. Szkolny pehametr podaje wynik z dokładnością do dziesiątych lub setnych części.
- Czy wywar z kapusty pokaże różnicę między pH 2 a pH 3? Tylko słabą, w odcieniu czerwieni. Lepiej sprawdza się w szerokim zakresie niż przy drobnych różnicach.
- Jakie inne rośliny zawierają antocyjany? Np. borówki, jeżyny, czarna porzeczka, czerwona cebula, płatki fioletowych bratków. Z nich też da się zrobić wskaźnik, choć z innym zestawem barw.
- Dlaczego sok z cytryny i ocet dają podobną barwę, choć zawierają różne kwasy? Oba mają pH w okolicy 2–3; wskaźnik reaguje na stężenie jonów H⁺, a nie na rodzaj kwasu.
Kto chce iść krok dalej, może zmierzyć te same próbki papierkiem uniwersalnym z apteki lub sklepu internetowego i porównać wyniki z oceną „na oko”. Rozbieżności powyżej dwóch jednostek pH zwykle wynikają ze zbyt rozcieńczonego wywaru albo z oświetlenia żarówką o ciepłej barwie.
Zobacz też: pH roztworu – jak obliczyć pH i pOH · Hodowla kryształów – doświadczenie krok po kroku · Kwasy, wodorotlenki i sole – przewodnik do matury · Wodorotlenek sodu NaOH – kompendium · Kwas solny HCl – kompendium · Amoniak NH₃ – kompendium · Chemia do matury · Quiz: kwasy, wodorotlenki i sole
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Reakcje w roztworach wodnych →