Wskaźnik z czerwonej kapusty – doświadczenie krok po kroku, tabela barw pH, wyjaśnienie i sprawozdanie

0
W skrócie: Wywar z czerwonej kapusty to naturalny wskaźnik pH. Barwią go antocyjany, głównie pochodne cyjanidyny, które w zależności od stężenia jonów H⁺ przybierają różną budowę i kolor: w środowisku kwasowym czerwony i różowy, w obojętnym fioletowy, w zasadowym niebieski, zielony, a w bardzo silnie zasadowym żółty. Do doświadczenia wystarczą ćwierć główki kapusty, gorąca woda, kilka przezroczystych szklanek i bezpieczne produkty z kuchni: ocet, sok z cytryny, soda oczyszczona, mydło. Całość trwa około 40 minut. Niżej: lista potrzebnych rzeczy, wykonanie krok po kroku, tabela barw (przybliżonych), wyjaśnienie chemiczne z równaniami, wzór sprawozdania i pytania kontrolne z odpowiedziami.

Wskaźnik z kapusty – szybka odpowiedź

PytanieOdpowiedź
Co barwi wywarantocyjany (glikozydy cyjanidyny), barwniki z wakuoli komórek kapusty
Barwa w kwasieczerwona (pH 1–2), różowa (pH 3–4)
Barwa obojętnafioletowa (pH ok. 7)
Barwa w zasadzieniebieska (pH ok. 8), zielona (pH 9–12), żółta (pH powyżej 12)
Czasok. 20 min przygotowania wywaru i ok. 20 min testów
Poziomszkoła podstawowa (kl. 7) i liceum; dzieci młodsze tylko z dorosłym
Trwałość wywaru2–3 dni w lodówce, w zamkniętym słoiku; później mętnieje i brzydko pachnie

Czego potrzebujesz

  • ćwierć główki czerwonej kapusty (ok. 200 g) i nóż z deską;
  • ok. 500 ml gorącej wody z czajnika (nalewa dorosły), miska lub duży garnek;
  • sitko i dzbanek lub słoik na przecedzony wywar;
  • 6–8 przezroczystych szklanek lub kubeczków, łyżki, kartka białego papieru jako tło;
  • flamaster i karteczki do podpisania naczyń;
  • substancje do badania: ocet spirytusowy 10 %, sok z cytryny, woda z kranu, mleko, woda mineralna gazowana, soda oczyszczona (NaHCO₃), kawałek szarego mydła lub mydło w płynie, proszek do pieczenia.

Do tego doświadczenia nie bierzemy środków do udrażniania rur, odkamieniaczy, wybielaczy z chlorem, płynów do WC ani sody kaustycznej. Pokazałyby skrajne barwy (żółtą lub ciemnoczerwoną), ale są żrące i nie mają miejsca w zabawie z dziećmi. Pełną skalę pH pokazuje się w pracowni szkolnej, pod okiem nauczyciela, z kwasem solnym i wodorotlenkiem sodu o niskim stężeniu.

Wykonanie krok po kroku

  1. Pokrój kapustę w cienkie paski i włóż do miski. Im drobniej, tym szybciej barwnik przejdzie do wody.
  2. Dorosły zalewa kapustę gorącą wodą tak, by ją przykryła. Odstaw na 15–20 minut, raz zamieszaj. Woda zrobi się ciemnofioletowa.
  3. Przecedź wywar przez sitko do dzbanka. Kapustę można potem zjeść, np. w surówce.
  4. Ustaw szklanki na białej kartce i podpisz je. Do każdej wlej mniej więcej taką samą ilość wywaru, np. po 50 ml.
  5. Pierwsza szklanka zostaje bez dodatków: to próba kontrolna, do której porównasz pozostałe.
  6. Do kolejnych szklanek dodaj po 2 łyżki badanej cieczy albo po łyżeczce substancji stałej rozpuszczonej w odrobinie wody. Mydło rozetrzyj w łyżce ciepłej wody i dodaj powstałą pianę.
  7. Zamieszaj i od razu zapisz barwę. Zrób zdjęcie wszystkich szklanek obok siebie, na tym samym tle i przy tym samym świetle.
  8. Na koniec do szklanki z sodą dolewaj powoli ocet, łyżka po łyżce. Obserwuj pęcherzyki gazu i to, jak barwa przechodzi od zielononiebieskiej przez fioletową do różowej.

Wersja papierowa: namocz w wywarze kilka filtrów do kawy lub pasków bibuły, wysusz je na talerzu i potnij na paski. Taki domowy papierek wskaźnikowy działa kilka dni, choć barwy są na nim bledsze niż w roztworze.

Tabela barw w zależności od pH

Barwy w tabeli są przybliżone. Zależą od odmiany kapusty, stężenia wywaru, twardości wody z kranu, oświetlenia i tego, kto patrzy. Przejścia są płynne, więc kapusta pozwala ocenić pH z dokładnością do jednej, dwóch jednostek, a nie do dziesiątych części.

pH (przybliżone)Barwa wywaruPrzykład z kuchni lub pracowni
1–2czerwonarozcieńczony kwas solny (tylko w pracowni)
2–3różowoczerwonasok z cytryny, ocet 10 %
4–5różowofioletowakefir, jogurt naturalny, woda gazowana
6–7fioletowamleko, woda z kranu, wywar bez dodatków
8niebieskofioletowa do niebieskiejroztwór sody oczyszczonej
9–10niebieskozielonaroztwór szarego mydła
11–12zielonaroztwór sody do prania Na₂CO₃ (tylko w pracowni, w okularach)
13–14żółtarozcieńczony NaOH (tylko w pracowni, pod nadzorem)

Proszek do pieczenia daje zwykle barwę bliską fioletowej i dużo pęcherzyków. Zawiera wodorowęglan sodu i stały kwas (np. difosforan), które po dodaniu wody reagują ze sobą i w dużej części się zobojętniają. Woda z kranu w różnych miastach ma pH od około 6,5 do 8, więc barwa próby kontrolnej może się różnić od tej, którą widać na zdjęciach w internecie.

Wyjaśnienie chemiczne

Antocyjany to glikozydy: część barwna (antocyjanidyna, w kapuście głównie cyjanidyna) jest połączona z cząsteczkami cukrów, a w kapuście dodatkowo z resztami kwasów organicznych. Barwnik siedzi w soku komórkowym wakuoli. Gorąca woda uszkadza błony komórkowe i antocyjany przechodzą do roztworu.

O kolorze decyduje układ sprzężonych wiązań podwójnych w cząsteczce, a ten zależy od tego, ile protonów jest do niej przyłączonych. W silnie kwasowym środowisku przeważa kation flawyliowy, który pochłania światło zielone i wygląda na czerwony. Gdy pH rośnie, cząsteczka oddaje kolejne protony z grup hydroksylowych i powstają obojętne i anionowe formy chinoidowe: fioletowe, a potem niebieskie. Zieleń przy pH 9–12 to w dużej części mieszanina niebieskiej formy anionowej z żółtymi produktami przemian. W bardzo silnie zasadowym roztworze pierścień cząsteczki otwiera się i powstaje żółty chalkon; po kilku godzinach takiego działania barwnik zaczyna się nieodwracalnie rozkładać.

Dlaczego roztwór sody oczyszczonej ma odczyn zasadowy, skoro to sól? Jon wodorowęglanowy w wodzie przyjmuje proton częściej, niż go oddaje: HCO₃⁻ + H₂O ⇌ H₂CO₃ + OH⁻. Podobnie zachowuje się anion kwasu tłuszczowego z mydła: RCOO⁻ + H₂O ⇌ RCOOH + OH⁻. Te reakcje to hydroliza soli słabych kwasów i mocnych zasad.

W kroku 8 zachodzi reakcja kwasu octowego z sodą: NaHCO₃ + CH₃COOH → CH₃COONa + H₂O + CO₂↑. Kwas cytrynowy z cytryny reaguje analogicznie: C₆H₈O₇ + 3NaHCO₃ → Na₃C₆H₅O₇ + 3H₂O + 3CO₂↑. Póki w szklance jest nadmiar sody, barwa zostaje niebieskawa. Kiedy soda się wyczerpie, nadmiar kwasu przesuwa pH w dół i wywar różowieje. To ta sama zasada co przy miareczkowaniu z fenoloftaleiną, tylko z wskaźnikiem o wielu barwach.

Tę samą chemię widać w kuchni. Ciasto z jagodami i sodą oczyszczoną potrafi wyjść zielonkawe, bo antocyjany z owoców trafiają do zasadowego ciasta. Czerwona kapusta duszona z octem lub kwaśnym jabłkiem zachowuje czerwony kolor, a gotowana w twardej, lekko zasadowej wodzie robi się sinoniebieska.

Bezpieczeństwo

Gorącą wodę nalewa dorosły, a dzieci kroją kapustę tylko pod opieką. Badanych cieczy nie próbujemy i nie wąchamy z bliska, nawet jeśli to „tylko ocet”. Po doświadczeniu wylewamy roztwory do zlewu z dużą ilością wody i myjemy ręce. Wywar plami tkaniny i blaty z drewna, dlatego warto podłożyć ceratę i założyć stary T-shirt. Nie mieszamy domowych środków czystości „dla sprawdzenia, co się stanie”: wybielacz z kwasem wydziela chlor, a z amoniakiem chloraminy.

Wzór sprawozdania

Szkielet do przepisania do zeszytu lub do wydrukowania. Rubryki są takie same jak w sprawozdaniach z pracowni.

CzęśćCo wpisać
TematBadanie odczynu substancji z gospodarstwa domowego za pomocą wskaźnika z czerwonej kapusty
CelSprawdzenie, które substancje mają odczyn kwasowy, obojętny, a które zasadowy
Odczynniki i sprzętwywar z czerwonej kapusty, ocet, sok z cytryny, soda oczyszczona, mydło, mleko, woda; szklanki, łyżki, sitko
Przebiegkrótki opis kroków 1–8 i ewentualnie schematyczny rysunek szklanek z podpisami
Obserwacjetabela: substancja, barwa wywaru, szacowane pH, odczyn
Wnioskinp. „Ocet i sok z cytryny mają odczyn kwasowy, roztwór sody i mydła zasadowy, mleko i woda z kranu zbliżony do obojętnego.”
RównaniaNaHCO₃ + CH₃COOH → CH₃COONa + H₂O + CO₂↑; HCO₃⁻ + H₂O ⇌ H₂CO₃ + OH⁻
Źródła błędówróżne oświetlenie, różne stężenie wywaru w szklankach, subiektywna ocena barwy

Pytania kontrolne z odpowiedziami

  1. Po co próba kontrolna? Daje barwę wywaru bez dodatków, do której porównuje się pozostałe szklanki. Bez niej trudno ocenić, czy zmiana barwy w ogóle nastąpiła.
  2. Jaki odczyn ma roztwór sody oczyszczonej i dlaczego? Słabo zasadowy, pH około 8. Jon HCO₃⁻ ulega hydrolizie i powstają jony OH⁻.
  3. Co to za gaz wydziela się po dodaniu octu do sody? Dwutlenek węgla. Można to sprawdzić, przepuszczając go przez wodę wapienną, która mętnieje.
  4. Dlaczego wywar z kapusty jest gorszy od pehametru? Barwy przechodzą płynnie i ocenia się je wzrokiem, więc dokładność wynosi jedną, dwie jednostki pH. Szkolny pehametr podaje wynik z dokładnością do dziesiątych lub setnych części.
  5. Czy wywar z kapusty pokaże różnicę między pH 2 a pH 3? Tylko słabą, w odcieniu czerwieni. Lepiej sprawdza się w szerokim zakresie niż przy drobnych różnicach.
  6. Jakie inne rośliny zawierają antocyjany? Np. borówki, jeżyny, czarna porzeczka, czerwona cebula, płatki fioletowych bratków. Z nich też da się zrobić wskaźnik, choć z innym zestawem barw.
  7. Dlaczego sok z cytryny i ocet dają podobną barwę, choć zawierają różne kwasy? Oba mają pH w okolicy 2–3; wskaźnik reaguje na stężenie jonów H⁺, a nie na rodzaj kwasu.

Kto chce iść krok dalej, może zmierzyć te same próbki papierkiem uniwersalnym z apteki lub sklepu internetowego i porównać wyniki z oceną „na oko”. Rozbieżności powyżej dwóch jednostek pH zwykle wynikają ze zbyt rozcieńczonego wywaru albo z oświetlenia żarówką o ciepłej barwie.

Zobacz też: pH roztworu – jak obliczyć pH i pOH · Hodowla kryształów – doświadczenie krok po kroku · Kwasy, wodorotlenki i sole – przewodnik do matury · Wodorotlenek sodu NaOH – kompendium · Kwas solny HCl – kompendium · Amoniak NH₃ – kompendium · Chemia do matury · Quiz: kwasy, wodorotlenki i sole

Oceń ten post
Sprawdź się przed maturą
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Reakcje w roztworach wodnych →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x