Hodowla kryształów – doświadczenie krok po kroku: sól kuchenna, siarczan miedzi, ałun i cukier; opis, obserwacje, wnioski do sprawozdania

0
W skrócie: hodowla kryształów to doświadczenie, które pokazuje, czym jest roztwór nasycony i jak rozpuszczalność zależy od temperatury. Do soli kuchennej używa się metody powolnego odparowania (rozpuszczalność NaCl prawie nie zależy od temperatury: 36 g/100 g wody w 20 °C, 39 g w 100 °C), do siarczanu(VI) miedzi(II), ałunu i cukru metody chłodzenia roztworu nasyconego na gorąco (CuSO₄·5H₂O: 20 g w 20 °C, 75 g w 100 °C). Duży, przezroczysty kryształ wymaga trzech rzeczy: czystego, przesączonego roztworu, kryształu zarodkowego zawieszonego na nitce i spokoju przez kilka dni, bez wstrząsów i nagłych zmian temperatury. Poniżej: materiały, przepis dla czterech substancji z ilościami, przebieg krok po kroku, obserwacje i wnioski do sprawozdania, wyjaśnienie chemiczne, typowe niepowodzenia z przyczynami oraz zasady bezpieczeństwa. Uzupełnia nasz starszy tekst o udanej hodowli kryształów i artykuł o ałunach i solach Tuttona.

Co pokazuje to doświadczenie

Roztwór nasycony zawiera tyle substancji, ile w danej temperaturze może się rozpuścić; każda dodatkowa porcja pozostaje na dnie. Gdy z roztworu nasyconego usuwa się rozpuszczalnik (odparowanie) albo obniża temperaturę (chłodzenie), nadmiar substancji musi wrócić do stanu stałego i jony lub cząsteczki układają się w uporządkowaną sieć krystaliczną. Kształt kryształu odzwierciedla tę sieć: chlorek sodu tworzy sześciany, ałun ośmiościany, siarczan(VI) miedzi(II) skośne, trójskośne słupki, sacharoza jednoskośne graniastosłupy. Im wolniej przebiega krystalizacja, tym mniej zarodków powstaje naraz i tym większe, bardziej regularne kryształy rosną. Doświadczenie wiąże więc krzywą rozpuszczalności z podręcznika z czymś, co da się potrzymać w ręku.

Materiały

Zlewki lub słoiki (250–500 ml), garnek lub czajnik do gorącej wody, łyżka, lejek z sączkiem z bibuły (albo filtr do kawy), nitka bawełniana lub żyłka, patyczek lub ołówek do zawieszenia, talerzyk, termometr (przydatny, nie konieczny), papier do przykrycia naczynia, waga kuchenna. Substancje: sól kuchenna niejodowana bez środków przeciwzbrylających, siarczan(VI) miedzi(II) pięciowodny (sklep ogrodniczy lub chemiczny), ałun potasowo-glinowy (apteka, sklep chemiczny), cukier. Woda najlepiej destylowana lub demineralizowana; woda kranowa daje kryształy mętniejsze, ale działa.

Cztery przepisy z ilościami

SubstancjaRozpuszczalność (g/100 g wody) 20 °C → ok. 80–100 °CMetodaIlość na 200 ml wodyCzas do kryształu 1–2 cmKształt i barwa
chlorek sodu NaCl36 → 39powolne odparowanie w temperaturze pokojowejok. 75 g (do nasycenia, z nadmiarem na dnie)2–4 tygodniebezbarwne sześciany; często „schodkowe” piramidki na powierzchni roztworu
siarczan(VI) miedzi(II) CuSO₄·5H₂O20 → 75 (100 °C)roztwór nasycony w ok. 60–70 °C, powolne chłodzenie, potem odparowanieok. 80–90 g w gorącej wodzie3–7 dni na zarodki, 2–3 tygodnie na duży kryształbłękitne, skośne słupki; po wysuszeniu w cieple bieleją (utrata wody krystalizacyjnej)
ałun potasowo-glinowy KAl(SO₄)₂·12H₂Ook. 6 (jako sól bezwodna; ok. 11 jako dwunastowodna) → ok. 70 (80 °C)roztwór nasycony w ok. 70 °C, chłodzenieok. 40–50 g w gorącej wodzie2–5 dni na zarodki, 1–2 tygodnie na duży kryształbezbarwne, przezroczyste ośmiościany; najłatwiejsze do uzyskania w dużym rozmiarze
sacharoza C₁₂H₂₂O₁₁204 → 487 (100 °C)bardzo stężony gorący syrop, chłodzenie i odparowanieok. 500–600 g (syrop 2,5 : 1 do 3 : 1)1–2 tygodniebezbarwne lub bursztynowe graniastosłupy na patyczku („lizak krystaliczny”)

Wartości rozpuszczalności pochodzą z tablic chemicznych i są zaokrąglone; dla soli uwodnionych producenci tablic podają je raz w przeliczeniu na sól bezwodną, raz na hydrat, dlatego w zadaniach trzeba sprawdzić, o którą formę chodzi.

Przebieg krok po kroku

Dzień 1, roztwór nasycony. Do 200 ml gorącej wody (ok. 70 °C; do soli kuchennej wystarczy ciepła) dodaje się substancję porcjami, mieszając, aż kolejna porcja przestanie się rozpuszczać i zostanie na dnie. Roztwór przesącza się na gorąco przez sączek do czystego naczynia, żeby usunąć nierozpuszczone drobiny i zanieczyszczenia, które byłyby ośrodkami niekontrolowanej krystalizacji. Naczynie przykrywa się papierem (ochrona przed kurzem, bez szczelnego zamknięcia) i odstawia w miejsce bez przeciągów i drgań, najlepiej owinięte ręcznikiem, żeby stygło wolno.

Dzień 2–4, zarodek. Na dnie i ściankach pojawiają się małe kryształki. Wybiera się jeden przezroczysty i regularny, wyjmuje pęsetą, osusza i przywiązuje nitką (ałun i siarczan miedzi da się nawlec w zagłębieniu; do soli i cukru lepszy jest szorstki patyczek lub nitka zanurzona wcześniej w roztworze i wysuszona z drobinkami). Resztę kryształków odsącza się, roztwór podgrzewa do rozpuszczenia osadu i ponownie przesącza, żeby znów był nasycony dokładnie w temperaturze pokojowej, bez nadmiaru zarodków.

Dzień 4–20, wzrost. Zarodek zawiesza się w roztworze tak, by nie dotykał dna ani ścianek. Co 2–3 dni sprawdza się, czy na nitce lub dnie nie rosną pasożytnicze kryształki; usuwa się je, a roztwór w razie potrzeby uzupełnia świeżym roztworem nasyconym tej samej temperatury. Jeśli kryształ zaczyna się rozpuszczać (krawędzie się zaokrąglają), roztwór jest nienasycony: zbyt ciepło w pokoju lub dolano za dużo wody; trzeba dodać substancji albo odparować część wody. Gotowy kryształ wyjmuje się, osusza bibułą i przechowuje w zamkniętym pojemniku; siarczan miedzi i ałun w suchym powietrzu z czasem wietrzeją (tracą wodę krystalizacyjną), więc można pokryć je bezbarwnym lakierem.

Obserwacje i wnioski do sprawozdania

ObserwacjaWniosek
w gorącej wodzie rozpuściło się więcej siarczanu miedzi i ałunu niż w zimnej; soli kuchennej prawie tyle samorozpuszczalność większości soli rośnie z temperaturą, ale dla NaCl zależność jest słaba; stąd dwie różne metody krystalizacji
po ostygnięciu roztworu na dnie pojawiły się kryształyroztwór stał się przesycony; nadmiar substancji wydzielił się jako ciało stałe
przy szybkim chłodzeniu powstało dużo drobnych kryształów, przy wolnym mniej i większychszybkość krystalizacji decyduje o liczbie zarodków i wielkości kryształów
kryształy tej samej substancji mają ten sam kształt niezależnie od wielkościkształt wynika z uporządkowania jonów w sieci krystalicznej, nie z warunków
kryształ siarczanu miedzi jest niebieski, po ogrzaniu bielejebarwa pochodzi od jonów Cu²⁺ otoczonych cząsteczkami wody; sól bezwodna jest biała
roztwór po przesączeniu dał czystszy kryształ niż nieprzesączonyzanieczyszczenia są ośrodkami krystalizacji i wbudowują się w kryształ

W sprawozdaniu zapisuje się: cel (zbadanie wpływu temperatury na rozpuszczalność i otrzymanie monokryształu), hipotezę, materiały i ilości, przebieg z datami, obserwacje w tabeli, wnioski i źródła wartości rozpuszczalności. Do sprawozdania dołącza się rysunek lub zdjęcie kryształu z linijką i obliczenie, ile substancji wydzieliło się po ochłodzeniu z 70 °C do 20 °C na podstawie tablic.

Dlaczego się nie udało: przyczyny i poprawki

ProblemPrzyczynaCo zrobić
mnóstwo drobnych kryształków, żadnego dużegoza szybkie chłodzenie, za dużo zarodków, roztwór nieprzesączonyowinąć naczynie, przesączyć na gorąco, zostawić jeden zarodek
kryształ zarodkowy się rozpuściłroztwór nienasycony w temperaturze pokoju (zbyt ciepłe pomieszczenie lub rozcieńczenie)dodać substancji, sprawdzić nasycenie na kryształku testowym
kryształ mętny, z pęcherzykamizbyt szybki wzrost, zanieczyszczenia, woda kranowawolniej, czyściej, woda demineralizowana
skorupa na powierzchni roztworuszybkie odparowanie przy ciepłym, suchym powietrzuprzykryć papierem, odsunąć od grzejnika
kryształ przyrósł do dnanitka za długa lub zarodek opadłzawiesić wyżej; kryształ przyrośnięty można podnieść i obrócić
sól kuchenna nie chce rosnąć na nitcemała różnica rozpuszczalności, wolne odparowaniemetoda odparowania na talerzyku lub nitka wstępnie „zaszczepiona”; cierpliwość liczona w tygodniach

Bezpieczeństwo

Siarczan(VI) miedzi(II) jest szkodliwy po połknięciu, drażni oczy i skórę i jest bardzo toksyczny dla organizmów wodnych (H302, H315, H319, H410): pracuje się w rękawicach i okularach, nie w naczyniach kuchennych używanych później do jedzenia, a roztworów nie wylewa się do zlewu, tylko odparowuje i oddaje jako odpad chemiczny lub zużywa w kolejnych hodowlach. Ałun potasowo-glinowy i sól kuchenna są bezpieczne, cukier także, ale gorący syrop cukrowy parzy mocniej niż wrząca woda, bo przykleja się do skóry. Gorących roztworów nie wlewa się do zimnego szkła ani do zwykłych słoików po gwałtownym podgrzaniu; szkło kuchenne pęka od szoku termicznego. Kryształów nie wolno jeść (poza cukrowymi, hodowanymi w czystych naczyniach bez barwników technicznych) i należy je trzymać poza zasięgiem małych dzieci.

Najczęstsze pytania

Którą substancję wybrać na pierwszy raz?

Ałun potasowo-glinowy: tani, bezpieczny, duża zależność rozpuszczalności od temperatury i regularne ośmiościany w tydzień. Siarczan miedzi daje najładniejsze kolory, ale wymaga ostrożności. Sól kuchenna jest najtrudniejsza i najwolniejsza.

Czy można przyspieszyć hodowlę?

Tylko kosztem jakości. Szybsze odparowanie (ciepłe miejsce, odkryte naczynie) daje więcej, mniejszych i mętniejszych kryształów. Duży, przezroczysty kryształ to zawsze tygodnie.

Dlaczego kryształ siarczanu miedzi zbielał po kilku tygodniach?

Stracił wodę krystalizacyjną w suchym powietrzu (wietrzenie). Przechowywanie w zamkniętym pojemniku z odrobiną wilgoci lub pokrycie lakierem zatrzymuje proces.

Czy woda z kranu się nadaje?

Tak, ale rozpuszczone w niej sole wapnia i magnezu oraz chlor dają mętniejsze kryształy. Woda demineralizowana ze sklepu kosztuje grosze i poprawia wynik.

Jak obliczyć, ile soli wydzieli się po ochłodzeniu?

Z tablic: jeśli w 100 g wody w 70 °C rozpuszcza się 50 g ałunu, a w 20 °C 11 g, to po ochłodzeniu roztworu nasyconego sporządzonego ze 100 g wody wydzieli się 50 − 11 = 39 g (dla soli bezwodnej; przy hydracie trzeba uwzględnić wodę krystalizacyjną, która wchodzi do kryształu i zmniejsza ilość rozpuszczalnika).

Czy to doświadczenie jest w podstawie programowej?

Sporządzanie roztworu nasyconego i badanie wpływu temperatury na rozpuszczalność należą do doświadczeń zalecanych w chemii szkoły podstawowej i liceum; hodowla monokryształu jest jego rozszerzeniem na projekt lub koło chemiczne.

Zobacz też: Przepis na udaną hodowlę kryształów · Ałuny i sole Tuttona – świat kryształów jonowych · Krzywa rozpuszczalności – jak odczytać wykres, zadania · Krystalizacja jako metoda oczyszczania · Stężenie procentowe roztworu · Pracownia chemiczna w szkole – doświadczenia bez dygestorium · Chemia do matury – przewodnik po działach

Oceń ten post
Sprawdź się przed maturą
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Systematyka związków nieorganicznych →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x