Hodowla kryształów – doświadczenie krok po kroku: sól kuchenna, siarczan miedzi, ałun i cukier; opis, obserwacje, wnioski do sprawozdania
Co pokazuje to doświadczenie
Roztwór nasycony zawiera tyle substancji, ile w danej temperaturze może się rozpuścić; każda dodatkowa porcja pozostaje na dnie. Gdy z roztworu nasyconego usuwa się rozpuszczalnik (odparowanie) albo obniża temperaturę (chłodzenie), nadmiar substancji musi wrócić do stanu stałego i jony lub cząsteczki układają się w uporządkowaną sieć krystaliczną. Kształt kryształu odzwierciedla tę sieć: chlorek sodu tworzy sześciany, ałun ośmiościany, siarczan(VI) miedzi(II) skośne, trójskośne słupki, sacharoza jednoskośne graniastosłupy. Im wolniej przebiega krystalizacja, tym mniej zarodków powstaje naraz i tym większe, bardziej regularne kryształy rosną. Doświadczenie wiąże więc krzywą rozpuszczalności z podręcznika z czymś, co da się potrzymać w ręku.
Materiały
Zlewki lub słoiki (250–500 ml), garnek lub czajnik do gorącej wody, łyżka, lejek z sączkiem z bibuły (albo filtr do kawy), nitka bawełniana lub żyłka, patyczek lub ołówek do zawieszenia, talerzyk, termometr (przydatny, nie konieczny), papier do przykrycia naczynia, waga kuchenna. Substancje: sól kuchenna niejodowana bez środków przeciwzbrylających, siarczan(VI) miedzi(II) pięciowodny (sklep ogrodniczy lub chemiczny), ałun potasowo-glinowy (apteka, sklep chemiczny), cukier. Woda najlepiej destylowana lub demineralizowana; woda kranowa daje kryształy mętniejsze, ale działa.
Cztery przepisy z ilościami
| Substancja | Rozpuszczalność (g/100 g wody) 20 °C → ok. 80–100 °C | Metoda | Ilość na 200 ml wody | Czas do kryształu 1–2 cm | Kształt i barwa |
|---|---|---|---|---|---|
| chlorek sodu NaCl | 36 → 39 | powolne odparowanie w temperaturze pokojowej | ok. 75 g (do nasycenia, z nadmiarem na dnie) | 2–4 tygodnie | bezbarwne sześciany; często „schodkowe” piramidki na powierzchni roztworu |
| siarczan(VI) miedzi(II) CuSO₄·5H₂O | 20 → 75 (100 °C) | roztwór nasycony w ok. 60–70 °C, powolne chłodzenie, potem odparowanie | ok. 80–90 g w gorącej wodzie | 3–7 dni na zarodki, 2–3 tygodnie na duży kryształ | błękitne, skośne słupki; po wysuszeniu w cieple bieleją (utrata wody krystalizacyjnej) |
| ałun potasowo-glinowy KAl(SO₄)₂·12H₂O | ok. 6 (jako sól bezwodna; ok. 11 jako dwunastowodna) → ok. 70 (80 °C) | roztwór nasycony w ok. 70 °C, chłodzenie | ok. 40–50 g w gorącej wodzie | 2–5 dni na zarodki, 1–2 tygodnie na duży kryształ | bezbarwne, przezroczyste ośmiościany; najłatwiejsze do uzyskania w dużym rozmiarze |
| sacharoza C₁₂H₂₂O₁₁ | 204 → 487 (100 °C) | bardzo stężony gorący syrop, chłodzenie i odparowanie | ok. 500–600 g (syrop 2,5 : 1 do 3 : 1) | 1–2 tygodnie | bezbarwne lub bursztynowe graniastosłupy na patyczku („lizak krystaliczny”) |
Wartości rozpuszczalności pochodzą z tablic chemicznych i są zaokrąglone; dla soli uwodnionych producenci tablic podają je raz w przeliczeniu na sól bezwodną, raz na hydrat, dlatego w zadaniach trzeba sprawdzić, o którą formę chodzi.
Przebieg krok po kroku
Dzień 1, roztwór nasycony. Do 200 ml gorącej wody (ok. 70 °C; do soli kuchennej wystarczy ciepła) dodaje się substancję porcjami, mieszając, aż kolejna porcja przestanie się rozpuszczać i zostanie na dnie. Roztwór przesącza się na gorąco przez sączek do czystego naczynia, żeby usunąć nierozpuszczone drobiny i zanieczyszczenia, które byłyby ośrodkami niekontrolowanej krystalizacji. Naczynie przykrywa się papierem (ochrona przed kurzem, bez szczelnego zamknięcia) i odstawia w miejsce bez przeciągów i drgań, najlepiej owinięte ręcznikiem, żeby stygło wolno.
Dzień 2–4, zarodek. Na dnie i ściankach pojawiają się małe kryształki. Wybiera się jeden przezroczysty i regularny, wyjmuje pęsetą, osusza i przywiązuje nitką (ałun i siarczan miedzi da się nawlec w zagłębieniu; do soli i cukru lepszy jest szorstki patyczek lub nitka zanurzona wcześniej w roztworze i wysuszona z drobinkami). Resztę kryształków odsącza się, roztwór podgrzewa do rozpuszczenia osadu i ponownie przesącza, żeby znów był nasycony dokładnie w temperaturze pokojowej, bez nadmiaru zarodków.
Dzień 4–20, wzrost. Zarodek zawiesza się w roztworze tak, by nie dotykał dna ani ścianek. Co 2–3 dni sprawdza się, czy na nitce lub dnie nie rosną pasożytnicze kryształki; usuwa się je, a roztwór w razie potrzeby uzupełnia świeżym roztworem nasyconym tej samej temperatury. Jeśli kryształ zaczyna się rozpuszczać (krawędzie się zaokrąglają), roztwór jest nienasycony: zbyt ciepło w pokoju lub dolano za dużo wody; trzeba dodać substancji albo odparować część wody. Gotowy kryształ wyjmuje się, osusza bibułą i przechowuje w zamkniętym pojemniku; siarczan miedzi i ałun w suchym powietrzu z czasem wietrzeją (tracą wodę krystalizacyjną), więc można pokryć je bezbarwnym lakierem.
Obserwacje i wnioski do sprawozdania
| Obserwacja | Wniosek |
|---|---|
| w gorącej wodzie rozpuściło się więcej siarczanu miedzi i ałunu niż w zimnej; soli kuchennej prawie tyle samo | rozpuszczalność większości soli rośnie z temperaturą, ale dla NaCl zależność jest słaba; stąd dwie różne metody krystalizacji |
| po ostygnięciu roztworu na dnie pojawiły się kryształy | roztwór stał się przesycony; nadmiar substancji wydzielił się jako ciało stałe |
| przy szybkim chłodzeniu powstało dużo drobnych kryształów, przy wolnym mniej i większych | szybkość krystalizacji decyduje o liczbie zarodków i wielkości kryształów |
| kryształy tej samej substancji mają ten sam kształt niezależnie od wielkości | kształt wynika z uporządkowania jonów w sieci krystalicznej, nie z warunków |
| kryształ siarczanu miedzi jest niebieski, po ogrzaniu bieleje | barwa pochodzi od jonów Cu²⁺ otoczonych cząsteczkami wody; sól bezwodna jest biała |
| roztwór po przesączeniu dał czystszy kryształ niż nieprzesączony | zanieczyszczenia są ośrodkami krystalizacji i wbudowują się w kryształ |
W sprawozdaniu zapisuje się: cel (zbadanie wpływu temperatury na rozpuszczalność i otrzymanie monokryształu), hipotezę, materiały i ilości, przebieg z datami, obserwacje w tabeli, wnioski i źródła wartości rozpuszczalności. Do sprawozdania dołącza się rysunek lub zdjęcie kryształu z linijką i obliczenie, ile substancji wydzieliło się po ochłodzeniu z 70 °C do 20 °C na podstawie tablic.
Dlaczego się nie udało: przyczyny i poprawki
| Problem | Przyczyna | Co zrobić |
|---|---|---|
| mnóstwo drobnych kryształków, żadnego dużego | za szybkie chłodzenie, za dużo zarodków, roztwór nieprzesączony | owinąć naczynie, przesączyć na gorąco, zostawić jeden zarodek |
| kryształ zarodkowy się rozpuścił | roztwór nienasycony w temperaturze pokoju (zbyt ciepłe pomieszczenie lub rozcieńczenie) | dodać substancji, sprawdzić nasycenie na kryształku testowym |
| kryształ mętny, z pęcherzykami | zbyt szybki wzrost, zanieczyszczenia, woda kranowa | wolniej, czyściej, woda demineralizowana |
| skorupa na powierzchni roztworu | szybkie odparowanie przy ciepłym, suchym powietrzu | przykryć papierem, odsunąć od grzejnika |
| kryształ przyrósł do dna | nitka za długa lub zarodek opadł | zawiesić wyżej; kryształ przyrośnięty można podnieść i obrócić |
| sól kuchenna nie chce rosnąć na nitce | mała różnica rozpuszczalności, wolne odparowanie | metoda odparowania na talerzyku lub nitka wstępnie „zaszczepiona”; cierpliwość liczona w tygodniach |
Bezpieczeństwo
Siarczan(VI) miedzi(II) jest szkodliwy po połknięciu, drażni oczy i skórę i jest bardzo toksyczny dla organizmów wodnych (H302, H315, H319, H410): pracuje się w rękawicach i okularach, nie w naczyniach kuchennych używanych później do jedzenia, a roztworów nie wylewa się do zlewu, tylko odparowuje i oddaje jako odpad chemiczny lub zużywa w kolejnych hodowlach. Ałun potasowo-glinowy i sól kuchenna są bezpieczne, cukier także, ale gorący syrop cukrowy parzy mocniej niż wrząca woda, bo przykleja się do skóry. Gorących roztworów nie wlewa się do zimnego szkła ani do zwykłych słoików po gwałtownym podgrzaniu; szkło kuchenne pęka od szoku termicznego. Kryształów nie wolno jeść (poza cukrowymi, hodowanymi w czystych naczyniach bez barwników technicznych) i należy je trzymać poza zasięgiem małych dzieci.
Najczęstsze pytania
Którą substancję wybrać na pierwszy raz?
Ałun potasowo-glinowy: tani, bezpieczny, duża zależność rozpuszczalności od temperatury i regularne ośmiościany w tydzień. Siarczan miedzi daje najładniejsze kolory, ale wymaga ostrożności. Sól kuchenna jest najtrudniejsza i najwolniejsza.
Czy można przyspieszyć hodowlę?
Tylko kosztem jakości. Szybsze odparowanie (ciepłe miejsce, odkryte naczynie) daje więcej, mniejszych i mętniejszych kryształów. Duży, przezroczysty kryształ to zawsze tygodnie.
Dlaczego kryształ siarczanu miedzi zbielał po kilku tygodniach?
Stracił wodę krystalizacyjną w suchym powietrzu (wietrzenie). Przechowywanie w zamkniętym pojemniku z odrobiną wilgoci lub pokrycie lakierem zatrzymuje proces.
Czy woda z kranu się nadaje?
Tak, ale rozpuszczone w niej sole wapnia i magnezu oraz chlor dają mętniejsze kryształy. Woda demineralizowana ze sklepu kosztuje grosze i poprawia wynik.
Jak obliczyć, ile soli wydzieli się po ochłodzeniu?
Z tablic: jeśli w 100 g wody w 70 °C rozpuszcza się 50 g ałunu, a w 20 °C 11 g, to po ochłodzeniu roztworu nasyconego sporządzonego ze 100 g wody wydzieli się 50 − 11 = 39 g (dla soli bezwodnej; przy hydracie trzeba uwzględnić wodę krystalizacyjną, która wchodzi do kryształu i zmniejsza ilość rozpuszczalnika).
Czy to doświadczenie jest w podstawie programowej?
Sporządzanie roztworu nasyconego i badanie wpływu temperatury na rozpuszczalność należą do doświadczeń zalecanych w chemii szkoły podstawowej i liceum; hodowla monokryształu jest jego rozszerzeniem na projekt lub koło chemiczne.
Zobacz też: Przepis na udaną hodowlę kryształów · Ałuny i sole Tuttona – świat kryształów jonowych · Krzywa rozpuszczalności – jak odczytać wykres, zadania · Krystalizacja jako metoda oczyszczania · Stężenie procentowe roztworu · Pracownia chemiczna w szkole – doświadczenia bez dygestorium · Chemia do matury – przewodnik po działach
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Systematyka związków nieorganicznych →