Wodorotlenek sodu NaOH – właściwości, reakcje z równaniami, otrzymywanie, roztwory mianowane, zastosowanie i bezpieczeństwo
NaOH – szybka odpowiedź
| Pytanie | Odpowiedź |
|---|---|
| Nazwa, rodzaj związku | wodorotlenek sodu, soda kaustyczna; wodorotlenek metalu 1. grupy, zasada mocna, związek jonowy |
| Masa molowa | 22,99 + 16,00 + 1,008 = 40,00 g/mol |
| Wygląd i właściwości fizyczne | biała substancja stała, t. top. 318 °C, gęstość 2,13 g/cm³, silnie higroskopijna (rozpływa się na powietrzu) |
| Rozpuszczalność w wodzie | ok. 110 g w 100 g wody (20 °C); rozpuszczanie silnie egzotermiczne |
| Dysocjacja | NaOH → Na⁺ + OH⁻ (całkowita); roztwór ma odczyn silnie zasadowy |
| pH roztworu 0,1 mol/dm³ | pOH = 1, pH = 13 (25 °C) |
| Otrzymywanie | przemysł: elektroliza wodnego roztworu NaCl (metoda membranowa); laboratorium: 2Na + 2H₂O → 2NaOH + H₂ lub Na₂O + H₂O → 2NaOH |
| Przechowywanie | szczelnie zamknięty pojemnik z tworzywa (PE, PP); roztwory w butelkach z korkiem z tworzywa, nie ze szklanym szlifem |
Właściwości i zachowanie na powietrzu
Wodorotlenek sodu jest związkiem jonowym zbudowanym z kationów Na⁺ i anionów OH⁻. Granulka pozostawiona na szkiełku zegarkowym po kilkunastu minutach pokrywa się wilgocią, a po godzinach rozpływa: pochłania parę wodną (higroskopijność), a następnie dwutlenek węgla, z którym tworzy węglan sodu: 2NaOH + CO₂ → Na₂CO₃ + H₂O. Dlatego otwartego odczynnika nie można odważać jako substancji wzorcowej, a roztwory NaOH do miareczkowania mianuje się dopiero po przygotowaniu. Rozpuszczanie w wodzie wydziela dużo ciepła (około 44 kJ na mol): roztwór 50-procentowy może się nagrzać do wrzenia, dlatego granulki dodaje się małymi porcjami do zimnej wody, nigdy odwrotnie. Stężone roztwory NaOH powoli trawią szkło, reagując z krzemionką do krzemianu sodu; szklany korek na szlifie może się zapiec.
Reakcje NaOH z równaniami
| Reakcja | Równanie | Obserwacje i uwagi |
|---|---|---|
| z kwasem (zobojętnianie) | NaOH + HCl → NaCl + H₂O; jonowo: OH⁻ + H⁺ → H₂O | roztwór się ogrzewa; fenoloftaleina odbarwia się w punkcie końcowym |
| z kwasem dwuprotonowym | 2NaOH + H₂SO₄ → Na₂SO₄ + 2H₂O (przy niedomiarze zasady powstaje NaHSO₄) | stosunek molowy decyduje o soli obojętnej lub wodorosoli |
| z tlenkiem kwasowym | 2NaOH + CO₂ → Na₂CO₃ + H₂O; przy nadmiarze CO₂: NaOH + CO₂ → NaHCO₃ | pochłanianie CO₂ z powietrza i gazów |
| z solą metalu (strącanie) | CuSO₄ + 2NaOH → Cu(OH)₂↓ + Na₂SO₄ | niebieski galaretowaty osad; Fe³⁺ daje rdzawobrunatny Fe(OH)₃, Fe²⁺ zielonkawy Fe(OH)₂ |
| z wodorotlenkiem amfoterycznym | Al(OH)₃ + NaOH → Na[Al(OH)₄] | osad roztwarza się w nadmiarze zasady – dowód amfoteryczności |
| z glinem | 2Al + 2NaOH + 6H₂O → 2Na[Al(OH)₄] + 3H₂↑ | wydziela się wodór; dlatego naczyń aluminiowych nie myje się ługiem |
| z cynkiem | Zn + 2NaOH + 2H₂O → Na₂[Zn(OH)₄] + H₂↑ | cynk, podobnie jak glin, jest amfoteryczny |
| z solą amonową | NH₄Cl + NaOH → NaCl + NH₃↑ + H₂O | wyczuwalny zapach amoniaku, wilgotny papierek uniwersalny barwi się na niebiesko – wykrywanie jonów NH₄⁺ |
| z tłuszczem (zmydlanie) | tristearynian glicerolu + 3NaOH → glicerol + 3C₁₇H₃₅COONa | powstaje mydło sodowe (twarde) |
| z fenolem | C₆H₅OH + NaOH → C₆H₅ONa + H₂O | fenol reaguje, alkohole nie – sposób na ich odróżnienie |
NaOH nie reaguje z tlenkami zasadowymi (Na₂O, CaO, MgO) ani z metalami nieamfoterycznymi, takimi jak żelazo czy miedź. W zadaniach maturalnych ta asymetria pozwala odróżnić tlenki i wodorotlenki amfoteryczne (ZnO, Al₂O₃, Zn(OH)₂, Al(OH)₃) od zasadowych.
Otrzymywanie
Przemysł chloroalkaliczny produkuje wodorotlenek sodu razem z chlorem i wodorem przez elektrolizę stężonego roztworu chlorku sodu: 2NaCl + 2H₂O → 2NaOH + H₂ + Cl₂. Na katodzie wydziela się wodór, a w przestrzeni katodowej gromadzi się roztwór NaOH; na anodzie powstaje chlor. Współcześnie obie przestrzenie oddziela membrana jonowymienna przepuszczająca tylko kationy Na⁺, co daje czysty roztwór około 32 % NaOH zatężany następnie do 50 % lub do postaci stałej. Starsza metoda rtęciowa została w Unii Europejskiej wycofana ze względu na emisję rtęci. Historycznie NaOH otrzymywano metodą kaustyfikacji: Na₂CO₃ + Ca(OH)₂ → 2NaOH + CaCO₃↓. W laboratorium niewielkie ilości powstają w reakcji sodu z wodą, ale dla bezpieczeństwa korzysta się z gotowego odczynnika.
Roztwory NaOH w analizie
Roztwór mianowany NaOH (zwykle 0,1 mol/dm³) służy do miareczkowania kwasów. Ponieważ stały NaOH zawsze zawiera wodę i węglan, roztwór przygotowuje się w przybliżonym stężeniu, a dokładne miano wyznacza miareczkując odważkę substancji podstawowej, najczęściej wodoroftalanu potasu (KHC₈H₄O₄), wobec fenoloftaleiny. Roztwór przechowuje się w butelce z tworzywa, z rurką z wapnem sodowanym na wlocie powietrza, i sprawdza miano co kilka tygodni. Przykład obliczenia: na zmiareczkowanie 0,4084 g wodoroftalanu potasu (M = 204,22 g/mol, czyli 2,000 mmol) zużyto 20,0 cm³ roztworu NaOH, więc c = 2,000 mmol / 20,0 cm³ = 0,100 mol/dm³.
Zastosowania
Najwięcej NaOH zużywa przemysł chemiczny i papierniczy: do roztwarzania drewna (proces siarczanowy), produkcji celulozy i wiskozy, przerobu boksytu na tlenek glinu (metoda Bayera), produkcji mydeł i detergentów, barwników, tworzyw i leków. W gospodarstwie domowym jest składnikiem preparatów do udrażniania rur (rozkłada tłuszcze i włosy) i piekarników. W spożywczym przetwórstwie służy do obierania owoców, rafinacji olejów i produkcji precli (kąpiel w rozcieńczonym ługu daje brązową skórkę). W uzdatnianiu wody reguluje pH, w laboratorium pochłania CO₂ i neutralizuje kwaśne odpady.
Bezpieczeństwo
Wodorotlenek sodu jest sklasyfikowany jako substancja powodująca poważne oparzenia skóry i uszkodzenie oczu (H314) oraz działająca korodująco na metale (H290). Zasady są dla oczu groźniejsze niż kwasy o podobnym stężeniu: nie tworzą bariery z koagulowanego białka, tylko rozpuszczają tkanki i wnikają w głąb, dlatego okulary ochronne są obowiązkowe nawet przy rozpuszczaniu kilku granulek. Po zachlapaniu oka płucze się je wodą przez co najmniej 15 minut i wzywa pomoc; skórę spłukuje się dużą ilością wody, bez neutralizowania kwasem. Granulek nie bierze się palcami. Roztwory przechowuje się z dala od kwasów i aluminium, a rozlany ług zbiera sorbentem i neutralizuje rozcieńczonym kwasem cytrynowym lub octowym.
Najczęstsze błędy na maturze
- „NaOH reaguje z miedzią”: nie reaguje; z NaOH reagują tylko metale amfoteryczne (Al, Zn) i bardzo aktywne.
- Pomijanie wody w równaniu z glinem: glin reaguje z roztworem NaOH, więc woda jest substratem, a produktem kompleks Na[Al(OH)₄] i wodór.
- Zły produkt z CO₂: przy nadmiarze NaOH powstaje Na₂CO₃, przy nadmiarze CO₂ – NaHCO₃; w zadaniu trzeba sprawdzić stosunek molowy.
- Odważanie NaOH jako substancji wzorcowej: NaOH pochłania wodę i CO₂, więc nie nadaje się do przygotowania roztworu o dokładnym stężeniu bez mianowania.
- pH roztworu zasady liczone jak dla kwasu: najpierw pOH = –log[OH⁻], potem pH = 14 – pOH.
- Kolejność rozpuszczania: granulki do wody, małymi porcjami, mieszając; roztwór silnie się nagrzewa.
Zobacz też: Kwasy, wodorotlenki i sole – przewodnik do matury · Kwas azotowy(V) – kompendium · Kwas siarkowy(VI) – kompendium · pH roztworu – jak obliczyć pH i pOH · Mg(OH)₂ – mocny czy słaby elektrolit · Wzorce i roztwory mianowane · Quiz: kwasy, wodorotlenki i sole
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Roztwory →