Tkanki roślinne – twórcze i stałe: budowa, funkcje, tabela, drewno a łyko i rozpoznawanie na przekrojach (matura)
Tkanki twórcze i stałe – podział
Merystemy to tkanki złożone z małych komórek o cienkich ścianach, dużym jądrze, gęstej cytoplazmie i bez dużej wakuoli. Dzielą się mitotycznie przez całe życie rośliny, dlatego rośliny rosną bez końca, inaczej niż większość zwierząt. Merystemy pierwotne pochodzą bezpośrednio z zarodka: wierzchołkowe (stożki wzrostu pędu i korzenia) oraz interkalarne, czyli wstawowe, u podstawy międzywęźli traw. Merystemy wtórne powstają z komórek już zróżnicowanych, które odzyskały zdolność podziałów: kambium (miazga) daje drewno wtórne do wnętrza i łyko wtórne na zewnątrz, a fellogen (miazga korkotwórcza) wytwarza korek. Tkanki stałe powstają z merystemów w procesie różnicowania: komórki rosną, ściany się grubieją lub drewnieją, a część z nich obumiera, zanim zacznie pełnić funkcję.
Tabela tkanek roślinnych
| Tkanka | Budowa | Funkcja | Gdzie występuje |
|---|---|---|---|
| merystem wierzchołkowy | drobne, żywe komórki o cienkich ścianach, bez wakuoli | wzrost na długość, tworzenie nowych organów | stożek wzrostu pędu (pąki), wierzchołek korzenia pod czapeczką |
| kambium | wydłużone komórki merystematyczne w pierścieniu | przyrost na grubość: drewno wtórne i łyko wtórne, słoje roczne | łodygi i korzenie roślin nagonasiennych i dwuliściennych |
| fellogen | warstwa komórek merystematycznych pod skórką | wytwarzanie korka na zewnątrz i fellodermy do wnętrza | starsze łodygi i korzenie, okolice ran |
| skórka (epiderma) | jedna warstwa ściśle przylegających żywych komórek bez chloroplastów, pokryta kutykulą; aparaty szparkowe, włoski | ochrona przed utratą wody i urazami, wymiana gazowa (szparki) | młode łodygi, liście, kwiaty, owoce |
| skórka korzenia (ryzoderma) | jedna warstwa bez kutykuli, z włośnikami | pobieranie wody i soli mineralnych | strefa włośnikowa korzenia |
| korek (fellem) | martwe komórki o ścianach przesyconych suberyną, ułożone szczelnie | ochrona przed utratą wody, izolacja termiczna; wymiana gazów przez przetchlinki | pnie drzew, starsze korzenie, bulwy ziemniaka |
| miękisz asymilacyjny (palisadowy i gąbczasty) | żywe komórki z licznymi chloroplastami; palisadowy – wydłużone, ciasno; gąbczasty – luźno, z przestworami | fotosynteza (palisadowy) i wymiana gazowa (gąbczasty) | mezofil liścia, zielone łodygi |
| miękisz spichrzowy | żywe komórki z dużymi wakuolami lub ziarnami skrobi | magazynowanie skrobi, białek, tłuszczów | bulwy, korzenie spichrzowe, nasiona, rdzeń łodygi |
| miękisz powietrzny (aerenchyma) | komórki z ogromnymi przestworami międzykomórkowymi | przewietrzanie organów zanurzonych, pływalność | rośliny wodne i bagienne (grzybień, sit) |
| miękisz wodny | duże komórki z wakuolami pełnymi śluzu wiążącego wodę | magazynowanie wody | sukulenty (kaktusy, rozchodniki, aloes) |
| kolenchyma (zwarcica) | żywe komórki z nierównomiernie zgrubiałymi ścianami celulozowymi (w narożach lub na stycznych ścianach) | wzmacnianie rosnących, elastycznych organów | młode łodygi, ogonki liściowe (seler), pod skórką |
| sklerenchyma (twardzica) | martwe komórki o bardzo grubych, zdrewniałych ścianach: włókna i sklereidy | wzmacnianie organów, które przestały rosnąć | łodygi (włókna lnu, konopi), łupiny orzechów, pestki, gruszka (komórki kamienne) |
| drewno (ksylem) | martwe naczynia i cewki o zdrewniałych ścianach, włókna drzewne, miękisz drzewny | transport wody z solami od korzenia w górę, wzmacnianie | wiązki przewodzące wszystkich organów |
| łyko (floem) | żywe rurki sitowe bez jądra z komórkami towarzyszącymi, włókna łykowe, miękisz łykowy | transport asymilatów (głównie sacharozy) z liści do pozostałych organów | wiązki przewodzące, zewnętrzna strona wiązki w łodydze |
| tkanki wydzielnicze | włoski gruczołowe, kanały żywiczne, rurki mleczne, miodniki | wydzielanie olejków, żywic, nektaru, lateksu | mięta, sosna (żywica), mniszek i wilczomlecz (lateks), kwiaty (nektar) |
Drewno a łyko
| Cecha | Drewno (ksylem) | Łyko (floem) |
|---|---|---|
| elementy przewodzące | naczynia (okrytonasienne) i cewki (wszystkie rośliny naczyniowe) | rurki sitowe (okrytonasienne) i komórki sitowe (nagonasienne, paprotniki) |
| stan komórek przewodzących | martwe, bez cytoplazmy, ściany zdrewniałe | żywe, bez jądra, z płytkami sitowymi |
| co przewodzi | woda i sole mineralne | związki organiczne (sacharoza, aminokwasy, hormony) |
| kierunek | w górę (od korzenia do liści) | w obu kierunkach, od miejsc wytwarzania do miejsc zużycia lub magazynowania |
| siła napędowa | transpiracja (ssanie liści), kohezja cząsteczek wody, parcie korzeniowe | różnica ciśnienia osmotycznego między liściem a organami odbierającymi (hipoteza przepływu masowego) |
| komórki towarzyszące | brak | tak – zaopatrują rurki sitowe w ATP i białka |
Kolenchymę i sklerenchymę odróżnia się po trzech cechach: kolenchyma jest żywa, ma zgrubienia celulozowe tylko w części ściany i pozwala organowi rosnąć; sklerenchyma jest martwa, ma ściany zgrubiałe i zdrewniałe na całym obwodzie i występuje w organach, które już nie rosną.
Rozpoznawanie tkanek na przekrojach
Liść. Od góry: skórka górna z kutykulą, miękisz palisadowy (komórki ustawione pionowo, najwięcej chloroplastów), miękisz gąbczasty z przestworami nad aparatami szparkowymi, skórka dolna z aparatami szparkowymi. Wiązki przewodzące w nerwach mają drewno od strony górnej, łyko od dolnej. U roślin jednoliściennych, np. traw, mezofil jest jednorodny.
Łodyga dwuliścienna. Skórka, kora pierwotna z kolenchymą pod skórką, wiązki przewodzące ułożone w pierścieniu (łyko na zewnątrz, drewno do wnętrza, kambium między nimi – wiązki otwarte), rdzeń z miękiszu. W starszych łodygach kambium tworzy ciągły pierścień, a drewno wtórne – słoje.
Łodyga jednoliścienna (kukurydza). Wiązki rozproszone w całym miękiszu, bez kambium (wiązki zamknięte), otoczone pochwą ze sklerenchymy; dlatego kukurydza nie przyrasta na grubość tak jak drzewo.
Korzeń. Ryzoderma z włośnikami, kora pierwotna z miękiszu, śródskórnia (endoderma) z pasemkami Caspary’ego, które kierują wodę przez cytoplazmę komórek, okolnica (perycykl) – miejsce powstawania korzeni bocznych, i walec osiowy, w którym pasma drewna i łyka leżą na przemian (wiązka promienista).
Pułapki w zadaniach maturalnych
| Błąd | Jak jest |
|---|---|
| „Skórka liścia przeprowadza fotosyntezę” | komórki skórki nie mają chloroplastów; chloroplasty mają tylko komórki szparkowe |
| „Naczynia i rurki sitowe to komórki żywe” | naczynia są martwe; rurki sitowe żywe, ale bez jądra |
| „Kambium występuje u wszystkich roślin” | brak go u jednoliściennych (wiązki zamknięte), dlatego nie przyrastają na grubość wtórnie |
| „Korek to tkanka żywa chroniąca przed patogenami” | korek jest martwy; chroni dzięki suberynie, a wymiana gazów zachodzi przez przetchlinki |
| „Transport w łyku zachodzi tylko w dół” | w łyku asymilaty płyną od źródła do odbiorcy, także w górę (np. do owoców i pąków) |
| „Włośniki to korzenie boczne” | włośniki to wypustki pojedynczych komórek ryzodermy; korzenie boczne powstają w okolnicy |
Najczęstsze pytania
Jakie są rodzaje tkanek roślinnych?
Twórcze (merystemy pierwotne i wtórne) oraz stałe: okrywające, miękiszowe, wzmacniające, przewodzące i wydzielnicze. Każda grupa ma kilka podtypów, zestawionych w tabeli powyżej.
Czym różnią się merystemy pierwotne od wtórnych?
Pierwotne pochodzą bezpośrednio z zarodka i odpowiadają za wzrost na długość; wtórne (kambium, fellogen) powstają z komórek zróżnicowanych, które ponownie zaczęły się dzielić, i odpowiadają za przyrost na grubość.
Która tkanka przewodzi wodę?
Drewno (ksylem) – naczynia i cewki. Łyko przewodzi związki organiczne.
Gdzie występuje miękisz palisadowy?
W liściu, pod skórką górną. Ma najwięcej chloroplastów i jest głównym miejscem fotosyntezy.
Dlaczego drzewa mają słoje?
Kambium wiosną tworzy duże, cienkościenne komórki drewna, a latem i jesienią mniejsze, grubościenne. Granica między drewnem późnym jednego roku a wczesnym następnego jest widoczna jako słój roczny.
Gdzie znajdę zadania maturalne z tkanek roślinnych?
Na matura.biomist.pl w dziale tkanki roślinne, a sprawdzić się możesz w quizie z tkanek roślinnych i zwierzęcych.
Zobacz też: Tkanki roślinne – twórcze, stałe, okrywające (opis szczegółowy) · Tkanki zwierzęce – tabela porównawcza · Budowa i funkcja korzenia · Budowa łodygi · Budowa liścia · Rośliny do matury – przewodnik · Matura 2027 – przewodnik
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Tkanki roślinne →