Korzeń to podziemny organ rośliny, który przytwierdza ją do podłoża oraz pobiera wodę i sole mineralne. Może też magazynować substancje zapasowe (np. marchew, burak) i wytwarzać niektóre hormony roślinne. Rośnie dzięki stożkowi wzrostu osłoniętemu czapeczką, a wodę pobiera głównie przez włośniki.
Systemy korzeniowe
- palowy – wyraźny korzeń główny z korzeniami bocznymi; typowy dla roślin dwuliściennych i nagonasiennych,
- wiązkowy – brak dominującego korzenia głównego, liczne korzenie przybyszowe podobnej grubości; typowy dla jednoliściennych, np. traw.
Strefy korzenia
Rys. Aneta Skawińska
| Strefa (od wierzchołka) | Budowa i funkcja |
|---|---|
| Czapeczka | chroni stożek wzrostu podczas przeciskania się między cząstkami gleby; jej komórki złuszczają się i wydzielają śluz; zawiera komórki ze statolitami, dzięki którym korzeń wyczuwa grawitację |
| Strefa merystematyczna (stożek wzrostu) | tkanka twórcza – intensywne podziały komórek |
| Strefa wydłużania | komórki rosną na długość, wypychając wierzchołek korzenia w głąb gleby |
| Strefa włośnikowa | komórki skórki tworzą włośniki, które znacznie zwiększają powierzchnię chłonną; główne miejsce pobierania wody |
| Strefa korzeni bocznych | wyrastają korzenie boczne, które zwiększają zasięg i stabilność systemu korzeniowego |
Budowa anatomiczna korzenia (budowa pierwotna)
- Skórka (ryzoderma) – jedna warstwa komórek, bez kutykuli, z włośnikami.
- Kora pierwotna – zbudowana z miękiszu; przewodzi wodę do wnętrza korzenia, może gromadzić substancje zapasowe.
- Śródskórnia (endoderma) – wewnętrzna warstwa kory; ściany jej komórek mają pasemka Caspary’ego – nieprzepuszczalne dla wody zgrubienia, które zmuszają wodę do przejścia przez protoplasty komórek. Dzięki temu roślina kontroluje, jakie substancje trafiają do wiązek przewodzących.
- Walec osiowy – zawiera okolnicę (perycykl, z której powstają korzenie boczne) oraz wiązkę przewodzącą promienistą, w której pasma drewna i łyka ułożone są naprzemiennie.
| Tkanka przewodząca | Co przewodzi? |
|---|---|
| Drewno (ksylem) | wodę i sole mineralne – od korzenia do liści |
| Łyko (floem) | produkty fotosyntezy (asymilaty) – z liści do korzenia i innych organów |
Jak korzeń pobiera wodę?
Woda wnika do włośników na drodze osmozy, bo sok komórkowy ma wyższe stężenie niż roztwór glebowy. Sole mineralne pobierane są głównie transportem aktywnym, z nakładem energii ATP. W korzeniu woda przemieszcza się dwiema drogami: przez ściany komórkowe i przestrzenie międzykomórkowe (apoplast) oraz przez cytoplazmę kolejnych komórek (symplast). Na wysokości śródskórni pasemka Caspary’ego blokują drogę apoplastyczną.
Transport wody w górę rośliny napędzają parcie korzeniowe oraz – przede wszystkim – transpiracja (parowanie wody z liści), dzięki której woda jest „zasysana” w naczyniach.
Przekształcenia korzeni
- spichrzowe – gromadzą substancje zapasowe (marchew, burak, rzodkiew),
- podporowe – podpierają łodygę (kukurydza),
- oddechowe – wyrastają ponad podłoże i umożliwiają wymianę gazową (rośliny namorzynowe),
- czepne – przytwierdzają roślinę do podpory (bluszcz),
- ssawki – pobierają substancje od rośliny żywiciela (pasożyty, np. kanianka).
Korzenie wielu roślin wchodzą w symbiozę z grzybami (mikoryza), a roślin motylkowatych – z bakteriami wiążącymi azot atmosferyczny (brodawki korzeniowe).
Najczęstsze błędy na maturze
- „Czapeczka to tkanka twórcza” – czapeczka chroni stożek wzrostu; tkanką twórczą jest merystem wierzchołkowy.
- „Woda wnika do korzenia przez transport aktywny” – woda przenika osmotycznie; aktywnie pobierane są jony.
- Rola śródskórni – kontroluje przepływ wody i soli do walca osiowego dzięki pasemkom Caspary’ego.
Zobacz też: Funkcje i budowa łodygi · Budowa i funkcja liścia · Jedno- i dwuliścienne – porównanie · Biologia do matury – wszystkie działy
Notatka rozbudowana i zaktualizowana w październiku 2026 r.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Biologia →
Wszystkie notatki z biologii do matury: Biologia do matury – przewodnik po działach →
