Tkanki zwierzęce – nabłonkowa, łączna, mięśniowa, nerwowa: budowa, funkcje, tabela porównawcza i jak je rozpoznać na preparacie

0
W skrócie: u zwierząt wyróżnia się cztery typy tkanek: nabłonkową (okrywa i wyściela, ściśle upakowane komórki na błonie podstawnej), łączną (najwięcej substancji międzykomórkowej: tkanka łączna właściwa, chrzęstna, kostna, krew, tłuszczowa), mięśniową (komórki kurczliwe: poprzecznie prążkowana szkieletowa, sercowa, gładka) i nerwową (neurony przewodzące impulsy i komórki glejowe). Każdą rozpoznaje się po trzech cechach: ile jest substancji międzykomórkowej, jak wyglądają komórki i co tkanka robi. Poniżej: tabela porównawcza czterech typów, cechy rozpoznawcze na preparacie mikroskopowym, podział każdej tkanki z przykładami lokalizacji, typowe pułapki z zadań maturalnych i odsyłacze do szczegółowych opisów oraz zadań.

Cztery typy tkanek – porównanie

TkankaKomórkiSubstancja międzykomórkowaGłówne funkcjeGdzie występujePochodzenie zarodkowe
nabłonkowaściśle przylegające, połączone złączami, spolaryzowane (biegun szczytowy i podstawny), leżą na błonie podstawnejprawie brakokrywanie, wyściełanie, wchłanianie, wydzielanie, odbiór bodźcównaskórek, wyściółka jelita, pęcherzyki płucne, gruczoły, kanaliki nerkowewszystkie trzy listki zarodkowe
łącznarozproszone, różnorodne (fibroblasty, chondrocyty, osteocyty, adipocyty, krwinki)dużo: włókna (kolagenowe, sprężyste, siateczkowe) i istota podstawowa, od płynnej po zmineralizowanąpodpora, łączenie, transport, magazynowanie, obronaskóra właściwa, ścięgna, chrząstki, kości, krew, tkanka tłuszczowamezoderma (mezenchyma)
mięśniowawydłużone komórki lub włókna z białkami kurczliwymi (aktyna, miozyna)małoruch, utrzymanie postawy, praca narządów wewnętrznych, wytwarzanie ciepłamięśnie szkieletowe, serce, ściany jelit, naczyń, macicymezoderma
nerwowaneurony (ciało, dendryty, akson) i komórki glejowebardzo małoodbiór, przewodzenie i przetwarzanie informacjimózg, rdzeń kręgowy, nerwy, zwojeektoderma

Narząd składa się zawsze z kilku tkanek. Ściana żołądka ma nabłonek gruczołowy od środka, tkankę łączną z naczyniami, trzy warstwy mięśniówki gładkiej i sploty nerwowe. Pytanie „z jakiej tkanki zbudowane jest serce” ma więc odpowiedź złożoną: głównie z mięśniowej poprzecznie prążkowanej sercowej, ale także z nabłonka (wsierdzie, nasierdzie), tkanki łącznej (szkielet włóknisty, naczynia) i nerwowej (układ bodźcoprzewodzący to zmodyfikowane kardiomiocyty, unerwienie autonomiczne).

Tkanka nabłonkowa

Nabłonki klasyfikuje się po liczbie warstw i kształcie komórek warstwy powierzchniowej. Jednowarstwowy płaski wyściela pęcherzyki płucne i naczynia (śródbłonek), bo cienka warstwa ułatwia wymianę gazową i dyfuzję. Jednowarstwowy sześcienny buduje kanaliki nerkowe i przewody gruczołów. Jednowarstwowy walcowaty z mikrokosmkami wyściela jelito cienkie (wchłanianie), z rzęskami jajowód (transport komórki jajowej). Wielorzędowy migawkowy z komórkami kubkowymi to nabłonek dróg oddechowych: wszystkie komórki leżą na błonie podstawnej, ale nie wszystkie sięgają powierzchni, stąd pozorna wielowarstwowość. Wielowarstwowy płaski rogowaciejący tworzy naskórek, nierogowaciejący wyściela jamę ustną, przełyk i pochwę. Przejściowy (urotelium) wyściela pęcherz moczowy i zmienia kształt przy rozciąganiu. Nabłonek gruczołowy buduje gruczoły zewnątrzwydzielnicze (ślinianki, potowe, trzustka część zewnątrzwydzielnicza) i dokrewne (tarczyca, nadnercza). Nabłonki nie mają naczyń krwionośnych; odżywiają się przez dyfuzję z tkanki łącznej pod błoną podstawną i dlatego szybko się regenerują z komórek warstwy podstawnej.

Tkanka łączna

RodzajKomórkiSubstancja międzykomórkowaPrzykłady
łączna właściwa luźna (wiotka)fibroblasty, makrofagi, komórki tuczne, plazmatyczneluźno ułożone włókna kolagenowe i sprężyste w półpłynnej istociewypełnia przestrzenie między narządami, otacza naczynia i nerwy, skóra właściwa (warstwa brodawkowa)
łączna właściwa zbita (zwarta)fibroblastygęste włókna kolagenowe równoległe (ścięgna) lub splecione (skóra właściwa warstwa siateczkowa)ścięgna, więzadła, torebki narządów, twardówka
siateczkowakomórki siateczkowewłókna siateczkowe (kolagen III)zrąb narządów limfatycznych i szpiku
tłuszczowa żółta i brunatnaadipocyty z jedną dużą kroplą (żółta) lub wieloma kroplami i licznymi mitochondriami (brunatna)niewielepodskórna, okołonerkowa; brunatna u noworodków i zwierząt zapadających w sen zimowy (termogeneza)
chrzęstna szklista, sprężysta, włóknistachondrocyty w jamkach, często grupami izogenicznymikolagen II i proteoglikany; w sprężystej dodatkowo włókna elastyczne; we włóknistej grube pęczki kolagenu Iszklista: powierzchnie stawowe, żebra, tchawica, szkielet płodu; sprężysta: małżowina uszna, nagłośnia; włóknista: krążki międzykręgowe, spojenie łonowe
kostna zbita i gąbczastaosteoblasty, osteocyty w jamkach, osteoklastykolagen I zmineralizowany hydroksyapatytem; w zbitej blaszki układają się w osteony wokół kanałów Haversatrzony kości długich (zbita), nasady i kości płaskie (gąbczasta)
krew i limfaerytrocyty, leukocyty, płytki krwipłynna: osoczenaczynia krwionośne i limfatyczne

Chrząstka nie ma naczyń ani nerwów; odżywia się dyfuzją z ochrzęstnej, dlatego goi się źle. Kość jest unaczyniona i przebudowuje się przez całe życie: osteoklasty rozpuszczają, osteoblasty odbudowują, a równowagę regulują hormony (parathormon, kalcytonina, witamina D) i obciążenie mechaniczne.

Tkanka mięśniowa

CechaPoprzecznie prążkowana szkieletowaPoprzecznie prążkowana sercowaGładka
komórkawłókno mięśniowe: wielojądrowa komórczak długości do kilkunastu cmkardiomiocyt: rozgałęziony, 1–2 jądra centralniewrzecionowata, jedno jądro centralnie
prążkowanietak (sarkomery)tak, plus wstawki (złącza z desmosomami i koneksonami)brak
położenie jąderobwodowo, pod sarkolemącentralniecentralnie
kontrolasomatyczna, zależna od woliautonomiczna, automatyzm węzła zatokowo-przedsionkowegoautonomiczna i hormonalna, niezależna od woli
skurczszybki, silny, szybko się męczyrytmiczny, nie męczy się, długi okres refrakcji (brak tężca)powolny, długotrwały, oszczędny energetycznie
przykładymięśnie szkieletowe, język, przepona, górna część przełykumięsień sercowyściany jelit, oskrzeli, naczyń, macicy, pęcherza, tęczówka, mięśnie przywłosowe

Tkanka nerwowa

Neuron ma ciało komórki z jądrem i ciałkami Nissla (szorstka siateczka), liczne dendryty odbierające sygnały i jeden akson przewodzący impuls od ciała komórki, często otoczony osłonką mielinową z przewężeniami Ranviera, która przyspiesza przewodzenie (skokowe) do ponad 100 m/s. Neurony dzieli się na czuciowe, ruchowe i pośredniczące, a według budowy na jedno-, dwu- i wielobiegunowe (rzekomojednobiegunowe w zwojach rdzeniowych). Komórki glejowe są liczniejsze od neuronów: astrocyty odżywiają i tworzą barierę krew–mózg, oligodendrocyty wytwarzają mielinę w ośrodkowym układzie nerwowym, komórki Schwanna w obwodowym, mikroglej pełni funkcje odpornościowe, ependymocyty wyściełają komory mózgu. Dojrzałe neurony nie dzielą się; regeneracja dotyczy głównie aksonów w układzie obwodowym, prowadzonych przez komórki Schwanna.

Jak rozpoznać tkankę na preparacie

Na zdjęciu mikroskopowym pytanie brzmi: czy komórki stykają się ze sobą, czy pływają w substancji międzykomórkowej. Komórki ciasno ułożone w jedną lub więcej warstw na granicy z pustą przestrzenią to nabłonek; liczba warstw i kształt komórek na powierzchni dają nazwę. Rozproszone komórki wśród włókien lub w jednolitej masie to tkanka łączna: jamki z komórkami w szklistej masie oznaczają chrząstkę, koncentryczne blaszki z kanałem w środku kość zbitą, okrągłe pola z jądrem zepchniętym na bok tkankę tłuszczową, a same komórki bez włókien w płynie krew. Długie włókna z poprzecznymi prążkami i wieloma jądrami na obwodzie to mięsień szkieletowy; prążki z jądrami w środku i rozgałęzieniami to serce (szukać wstawek, ciemnych poprzecznych linii); wrzecionowate komórki bez prążków ułożone w warstwy to mięśniówka gładka. Duże komórki z wypustkami w sieci drobnych jąder glejowych to tkanka nerwowa.

Pułapki w zadaniach

BłądJak jest
„Nabłonek wielorzędowy to nabłonek wielowarstwowy”w wielorzędowym każda komórka dotyka błony podstawnej; wielowarstwowy ma kilka warstw komórek, z których tylko dolna leży na błonie
„Krew nie jest tkanką łączną, bo nie łączy”jest: ma pochodzenie mezenchymalne i dużo substancji międzykomórkowej (osocze); kryterium to budowa, nie nazwa
„Mięsień sercowy jest zależny od woli, bo jest prążkowany”prążkowanie wynika z układu sarkomerów; kontrola jest autonomiczna
„Chrząstka ma naczynia, więc szybko się goi”chrząstka jest nieunaczyniona i goi się słabo; to kość jest unaczyniona
„Komórki glejowe przewodzą impulsy”przewodzą neurony; glej odżywia, izoluje, chroni, choć bierze udział w modulowaniu sygnału
„Włókno mięśniowe to to samo co włókno kolagenowe”włókno mięśniowe jest komórką, włókno kolagenowe białkiem substancji międzykomórkowej
„Tkanka tłuszczowa brunatna magazynuje energię na zapas”brunatna spala tłuszcz w mitochondriach, wytwarzając ciepło; magazynem jest żółta

Najczęstsze pytania

Ile typów tkanek zwierzęcych wyróżniamy?

Cztery podstawowe: nabłonkową, łączną, mięśniową i nerwową. Każda ma podtypy: tkanka łączna aż kilkanaście, mięśniowa trzy, nabłonkowa kilka rodzajów według warstw, kształtu i funkcji.

Czym różni się tkanka od narządu?

Tkanka to zespół komórek o podobnej budowie i funkcji wraz z substancją międzykomórkową. Narząd to kilka tkanek współpracujących w jednej strukturze (żołądek, serce, skóra). Narządy tworzą układy.

Dlaczego nabłonek nie ma naczyń krwionośnych?

Bo jest cienki i leży na dobrze unaczynionej tkance łącznej, z której substancje dyfundują przez błonę podstawną. Brak naczyń ułatwia też szybką regenerację i stanowi barierę dla drobnoustrojów.

Która tkanka ma najwięcej substancji międzykomórkowej?

Łączna. W kości substancja międzykomórkowa jest zmineralizowana, w chrząstce żelowa, we krwi płynna, w tkance łącznej właściwej włóknista.

Czy tkanka nerwowa się regeneruje?

Neurony ośrodkowego układu nerwowego praktycznie nie dzielą się u dorosłych; uszkodzone aksony nerwów obwodowych mogą odrastać wzdłuż osłonek z komórek Schwanna, około 1 mm dziennie. Neurogeneza u dorosłych zachodzi w niewielkim zakresie, na przykład w hipokampie.

Gdzie znaleźć zadania maturalne z tkanek zwierzęcych?

W naszym serwisie maturalnym: zadania z tkanek zwierzęcych z odpowiedziami, podzielone na nabłonki, tkankę łączną, mięśniową i nerwową.

Szczegółowe opisy tkanek na Biomist

Zobacz też: Zwierzęta do matury – przewodnik · Biologia do matury – przewodnik po notatkach · Tkanki roślinne · Cytoszkielet – budowa i funkcje · Mikroskop świetlny – obsługa i techniki obserwacji · Zadania maturalne: tkanki zwierzęce

Oceń ten post
Sprawdź się przed maturą
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Układ nerwowy →
Cały temat krok po kroku: Zwierzęta do matury – przewodnik →
Subscribe
Powiadom o
guest
0 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
0
Masz przemyślenia? Napisz komentarz!x