Tkanki zwierzęce – nabłonkowa, łączna, mięśniowa, nerwowa: budowa, funkcje, tabela porównawcza i jak je rozpoznać na preparacie
Cztery typy tkanek – porównanie
| Tkanka | Komórki | Substancja międzykomórkowa | Główne funkcje | Gdzie występuje | Pochodzenie zarodkowe |
|---|---|---|---|---|---|
| nabłonkowa | ściśle przylegające, połączone złączami, spolaryzowane (biegun szczytowy i podstawny), leżą na błonie podstawnej | prawie brak | okrywanie, wyściełanie, wchłanianie, wydzielanie, odbiór bodźców | naskórek, wyściółka jelita, pęcherzyki płucne, gruczoły, kanaliki nerkowe | wszystkie trzy listki zarodkowe |
| łączna | rozproszone, różnorodne (fibroblasty, chondrocyty, osteocyty, adipocyty, krwinki) | dużo: włókna (kolagenowe, sprężyste, siateczkowe) i istota podstawowa, od płynnej po zmineralizowaną | podpora, łączenie, transport, magazynowanie, obrona | skóra właściwa, ścięgna, chrząstki, kości, krew, tkanka tłuszczowa | mezoderma (mezenchyma) |
| mięśniowa | wydłużone komórki lub włókna z białkami kurczliwymi (aktyna, miozyna) | mało | ruch, utrzymanie postawy, praca narządów wewnętrznych, wytwarzanie ciepła | mięśnie szkieletowe, serce, ściany jelit, naczyń, macicy | mezoderma |
| nerwowa | neurony (ciało, dendryty, akson) i komórki glejowe | bardzo mało | odbiór, przewodzenie i przetwarzanie informacji | mózg, rdzeń kręgowy, nerwy, zwoje | ektoderma |
Narząd składa się zawsze z kilku tkanek. Ściana żołądka ma nabłonek gruczołowy od środka, tkankę łączną z naczyniami, trzy warstwy mięśniówki gładkiej i sploty nerwowe. Pytanie „z jakiej tkanki zbudowane jest serce” ma więc odpowiedź złożoną: głównie z mięśniowej poprzecznie prążkowanej sercowej, ale także z nabłonka (wsierdzie, nasierdzie), tkanki łącznej (szkielet włóknisty, naczynia) i nerwowej (układ bodźcoprzewodzący to zmodyfikowane kardiomiocyty, unerwienie autonomiczne).
Tkanka nabłonkowa
Nabłonki klasyfikuje się po liczbie warstw i kształcie komórek warstwy powierzchniowej. Jednowarstwowy płaski wyściela pęcherzyki płucne i naczynia (śródbłonek), bo cienka warstwa ułatwia wymianę gazową i dyfuzję. Jednowarstwowy sześcienny buduje kanaliki nerkowe i przewody gruczołów. Jednowarstwowy walcowaty z mikrokosmkami wyściela jelito cienkie (wchłanianie), z rzęskami jajowód (transport komórki jajowej). Wielorzędowy migawkowy z komórkami kubkowymi to nabłonek dróg oddechowych: wszystkie komórki leżą na błonie podstawnej, ale nie wszystkie sięgają powierzchni, stąd pozorna wielowarstwowość. Wielowarstwowy płaski rogowaciejący tworzy naskórek, nierogowaciejący wyściela jamę ustną, przełyk i pochwę. Przejściowy (urotelium) wyściela pęcherz moczowy i zmienia kształt przy rozciąganiu. Nabłonek gruczołowy buduje gruczoły zewnątrzwydzielnicze (ślinianki, potowe, trzustka część zewnątrzwydzielnicza) i dokrewne (tarczyca, nadnercza). Nabłonki nie mają naczyń krwionośnych; odżywiają się przez dyfuzję z tkanki łącznej pod błoną podstawną i dlatego szybko się regenerują z komórek warstwy podstawnej.
Tkanka łączna
| Rodzaj | Komórki | Substancja międzykomórkowa | Przykłady |
|---|---|---|---|
| łączna właściwa luźna (wiotka) | fibroblasty, makrofagi, komórki tuczne, plazmatyczne | luźno ułożone włókna kolagenowe i sprężyste w półpłynnej istocie | wypełnia przestrzenie między narządami, otacza naczynia i nerwy, skóra właściwa (warstwa brodawkowa) |
| łączna właściwa zbita (zwarta) | fibroblasty | gęste włókna kolagenowe równoległe (ścięgna) lub splecione (skóra właściwa warstwa siateczkowa) | ścięgna, więzadła, torebki narządów, twardówka |
| siateczkowa | komórki siateczkowe | włókna siateczkowe (kolagen III) | zrąb narządów limfatycznych i szpiku |
| tłuszczowa żółta i brunatna | adipocyty z jedną dużą kroplą (żółta) lub wieloma kroplami i licznymi mitochondriami (brunatna) | niewiele | podskórna, okołonerkowa; brunatna u noworodków i zwierząt zapadających w sen zimowy (termogeneza) |
| chrzęstna szklista, sprężysta, włóknista | chondrocyty w jamkach, często grupami izogenicznymi | kolagen II i proteoglikany; w sprężystej dodatkowo włókna elastyczne; we włóknistej grube pęczki kolagenu I | szklista: powierzchnie stawowe, żebra, tchawica, szkielet płodu; sprężysta: małżowina uszna, nagłośnia; włóknista: krążki międzykręgowe, spojenie łonowe |
| kostna zbita i gąbczasta | osteoblasty, osteocyty w jamkach, osteoklasty | kolagen I zmineralizowany hydroksyapatytem; w zbitej blaszki układają się w osteony wokół kanałów Haversa | trzony kości długich (zbita), nasady i kości płaskie (gąbczasta) |
| krew i limfa | erytrocyty, leukocyty, płytki krwi | płynna: osocze | naczynia krwionośne i limfatyczne |
Chrząstka nie ma naczyń ani nerwów; odżywia się dyfuzją z ochrzęstnej, dlatego goi się źle. Kość jest unaczyniona i przebudowuje się przez całe życie: osteoklasty rozpuszczają, osteoblasty odbudowują, a równowagę regulują hormony (parathormon, kalcytonina, witamina D) i obciążenie mechaniczne.
Tkanka mięśniowa
| Cecha | Poprzecznie prążkowana szkieletowa | Poprzecznie prążkowana sercowa | Gładka |
|---|---|---|---|
| komórka | włókno mięśniowe: wielojądrowa komórczak długości do kilkunastu cm | kardiomiocyt: rozgałęziony, 1–2 jądra centralnie | wrzecionowata, jedno jądro centralnie |
| prążkowanie | tak (sarkomery) | tak, plus wstawki (złącza z desmosomami i koneksonami) | brak |
| położenie jąder | obwodowo, pod sarkolemą | centralnie | centralnie |
| kontrola | somatyczna, zależna od woli | autonomiczna, automatyzm węzła zatokowo-przedsionkowego | autonomiczna i hormonalna, niezależna od woli |
| skurcz | szybki, silny, szybko się męczy | rytmiczny, nie męczy się, długi okres refrakcji (brak tężca) | powolny, długotrwały, oszczędny energetycznie |
| przykłady | mięśnie szkieletowe, język, przepona, górna część przełyku | mięsień sercowy | ściany jelit, oskrzeli, naczyń, macicy, pęcherza, tęczówka, mięśnie przywłosowe |
Tkanka nerwowa
Neuron ma ciało komórki z jądrem i ciałkami Nissla (szorstka siateczka), liczne dendryty odbierające sygnały i jeden akson przewodzący impuls od ciała komórki, często otoczony osłonką mielinową z przewężeniami Ranviera, która przyspiesza przewodzenie (skokowe) do ponad 100 m/s. Neurony dzieli się na czuciowe, ruchowe i pośredniczące, a według budowy na jedno-, dwu- i wielobiegunowe (rzekomojednobiegunowe w zwojach rdzeniowych). Komórki glejowe są liczniejsze od neuronów: astrocyty odżywiają i tworzą barierę krew–mózg, oligodendrocyty wytwarzają mielinę w ośrodkowym układzie nerwowym, komórki Schwanna w obwodowym, mikroglej pełni funkcje odpornościowe, ependymocyty wyściełają komory mózgu. Dojrzałe neurony nie dzielą się; regeneracja dotyczy głównie aksonów w układzie obwodowym, prowadzonych przez komórki Schwanna.
Jak rozpoznać tkankę na preparacie
Na zdjęciu mikroskopowym pytanie brzmi: czy komórki stykają się ze sobą, czy pływają w substancji międzykomórkowej. Komórki ciasno ułożone w jedną lub więcej warstw na granicy z pustą przestrzenią to nabłonek; liczba warstw i kształt komórek na powierzchni dają nazwę. Rozproszone komórki wśród włókien lub w jednolitej masie to tkanka łączna: jamki z komórkami w szklistej masie oznaczają chrząstkę, koncentryczne blaszki z kanałem w środku kość zbitą, okrągłe pola z jądrem zepchniętym na bok tkankę tłuszczową, a same komórki bez włókien w płynie krew. Długie włókna z poprzecznymi prążkami i wieloma jądrami na obwodzie to mięsień szkieletowy; prążki z jądrami w środku i rozgałęzieniami to serce (szukać wstawek, ciemnych poprzecznych linii); wrzecionowate komórki bez prążków ułożone w warstwy to mięśniówka gładka. Duże komórki z wypustkami w sieci drobnych jąder glejowych to tkanka nerwowa.
Pułapki w zadaniach
| Błąd | Jak jest |
|---|---|
| „Nabłonek wielorzędowy to nabłonek wielowarstwowy” | w wielorzędowym każda komórka dotyka błony podstawnej; wielowarstwowy ma kilka warstw komórek, z których tylko dolna leży na błonie |
| „Krew nie jest tkanką łączną, bo nie łączy” | jest: ma pochodzenie mezenchymalne i dużo substancji międzykomórkowej (osocze); kryterium to budowa, nie nazwa |
| „Mięsień sercowy jest zależny od woli, bo jest prążkowany” | prążkowanie wynika z układu sarkomerów; kontrola jest autonomiczna |
| „Chrząstka ma naczynia, więc szybko się goi” | chrząstka jest nieunaczyniona i goi się słabo; to kość jest unaczyniona |
| „Komórki glejowe przewodzą impulsy” | przewodzą neurony; glej odżywia, izoluje, chroni, choć bierze udział w modulowaniu sygnału |
| „Włókno mięśniowe to to samo co włókno kolagenowe” | włókno mięśniowe jest komórką, włókno kolagenowe białkiem substancji międzykomórkowej |
| „Tkanka tłuszczowa brunatna magazynuje energię na zapas” | brunatna spala tłuszcz w mitochondriach, wytwarzając ciepło; magazynem jest żółta |
Najczęstsze pytania
Ile typów tkanek zwierzęcych wyróżniamy?
Cztery podstawowe: nabłonkową, łączną, mięśniową i nerwową. Każda ma podtypy: tkanka łączna aż kilkanaście, mięśniowa trzy, nabłonkowa kilka rodzajów według warstw, kształtu i funkcji.
Czym różni się tkanka od narządu?
Tkanka to zespół komórek o podobnej budowie i funkcji wraz z substancją międzykomórkową. Narząd to kilka tkanek współpracujących w jednej strukturze (żołądek, serce, skóra). Narządy tworzą układy.
Dlaczego nabłonek nie ma naczyń krwionośnych?
Bo jest cienki i leży na dobrze unaczynionej tkance łącznej, z której substancje dyfundują przez błonę podstawną. Brak naczyń ułatwia też szybką regenerację i stanowi barierę dla drobnoustrojów.
Która tkanka ma najwięcej substancji międzykomórkowej?
Łączna. W kości substancja międzykomórkowa jest zmineralizowana, w chrząstce żelowa, we krwi płynna, w tkance łącznej właściwej włóknista.
Czy tkanka nerwowa się regeneruje?
Neurony ośrodkowego układu nerwowego praktycznie nie dzielą się u dorosłych; uszkodzone aksony nerwów obwodowych mogą odrastać wzdłuż osłonek z komórek Schwanna, około 1 mm dziennie. Neurogeneza u dorosłych zachodzi w niewielkim zakresie, na przykład w hipokampie.
Gdzie znaleźć zadania maturalne z tkanek zwierzęcych?
W naszym serwisie maturalnym: zadania z tkanek zwierzęcych z odpowiedziami, podzielone na nabłonki, tkankę łączną, mięśniową i nerwową.
Szczegółowe opisy tkanek na Biomist
- Tkanka nabłonkowa – rodzaje nabłonków, budowa i funkcje
- Tkanki łączne
- Tkanki mięśniowe
- Komórka nerwowa (neuron) i tkanka nerwowa
Zobacz też: Zwierzęta do matury – przewodnik · Biologia do matury – przewodnik po notatkach · Tkanki roślinne · Cytoszkielet – budowa i funkcje · Mikroskop świetlny – obsługa i techniki obserwacji · Zadania maturalne: tkanki zwierzęce
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Układ nerwowy →
Cały temat krok po kroku: Zwierzęta do matury – przewodnik →