Kwas azotowy(V) HNO₃ – wzór strukturalny, masa molowa, dysocjacja, właściwości, reakcje z metalami, otrzymywanie metodą Ostwalda i zastosowanie
HNO₃ – szybka odpowiedź
| Pytanie | Odpowiedź |
|---|---|
| HNO₃ – jaki to kwas, nazwa | kwas azotowy(V), tlenowy, mocny, jednoprotonowy; sole: azotany(V), np. NaNO₃, KNO₃, NH₄NO₃ |
| Masa molowa HNO₃ | 1,008 + 14,01 + 3·16,00 = 63,01 g/mol |
| Wzór strukturalny | płaska cząsteczka: azot związany z trzema atomami tlenu, jeden z nich niesie wodór (N–O–H); dwa pozostałe wiązania N–O są równocenne (rezonans), azot ma ładunek formalny +1, jeden tlen −1 |
| Dysocjacja | HNO₃ → H⁺ + NO₃⁻ (praktycznie 100 %, pKa ≈ −1,4) |
| Stopień utlenienia azotu | +V (maksymalny); dlatego HNO₃ jest utleniaczem i nie może być reduktorem |
| Kwas stężony a rozcieńczony | stężony (65–68 %): utlenia do NO₂, pasywuje Fe, Al, Cr; rozcieńczony: utlenia do NO; bardzo rozcieńczony z aktywnymi metalami może dawać N₂O, N₂ lub NH₄⁺ |
| Otrzymywanie | metoda Ostwalda: NH₃ → NO (kat. Pt–Rh, 800–900 °C) → NO₂ → HNO₃; laboratoryjnie NaNO₃ + stężony H₂SO₄ i destylacja |
| Właściwości fizyczne | bezbarwna ciecz, t. wrz. 83 °C (czysty), azeotrop 68 % wrze w 120,5 °C; dymiący kwas (>86 %) wydziela NO₂; miesza się z wodą w każdym stosunku |
Budowa cząsteczki i właściwości fizyczne
W cząsteczce HNO₃ azot jest otoczony trzema atomami tlenu w jednej płaszczyźnie (hybrydyzacja sp², kąty około 120°). Jeden tlen wiąże atom wodoru, dwa pozostałe dzielą między siebie jedno wiązanie podwójne, więc mają jednakową długość 121 pm, krótszą od wiązania N–OH (141 pm). Azot nie może utworzyć pięciu wiązań kowalencyjnych, bo nie ma orbitali d; formalnie przenosi elektron na tlen, stąd zapis z ładunkami N⁺ i O⁻ w strukturach Lewisa. Anion azotanowy(V) NO₃⁻ jest płaskim trójkątem z trzema równocennymi wiązaniami.
Czysty kwas azotowy(V) jest bezbarwną cieczą o gęstości 1,51 g/cm³ i temperaturze wrzenia 83 °C, nietrwałą: pod wpływem światła i ciepła rozkłada się według równania 4HNO₃ → 4NO₂ + O₂ + 2H₂O, a rozpuszczony NO₂ barwi go na żółto do brunatnego. Dlatego przechowuje się go w ciemnych butelkach. Z wodą tworzy azeotrop o stężeniu 68 % (temperatura wrzenia 120,5 °C), którego nie da się zatężyć zwykłą destylacją; kwas handlowy ma 65–68 % i gęstość 1,40–1,42 g/cm³. Kwas powyżej 86 % nazywa się dymiącym, a nasycony NO₂ czerwonym dymiącym (RFNA), używanym jako utleniacz paliw rakietowych.
Reakcje z metalami: produkt zależy od stężenia
Kwas azotowy(V) różni się od kwasu solnego i rozcieńczonego siarkowego tym, że utleniaczem nie jest w nim jon H⁺, lecz azot(V) z anionu azotanowego. Dlatego wodór nie wydziela się nawet z metalami aktywnymi, a produktem redukcji jest tlenek azotu, którego stopień utlenienia zależy od stężenia kwasu i aktywności metalu.
| Reakcja | Równanie | Obserwacje |
|---|---|---|
| miedź + kwas stężony | Cu + 4HNO₃ → Cu(NO₃)₂ + 2NO₂↑ + 2H₂O | brunatny gaz, roztwór zielononiebieski, silne pienienie |
| miedź + kwas rozcieńczony | 3Cu + 8HNO₃ → 3Cu(NO₃)₂ + 2NO↑ + 4H₂O | bezbarwny NO brunatnieje w powietrzu (2NO + O₂ → 2NO₂), roztwór niebieski |
| srebro + kwas rozcieńczony | 3Ag + 4HNO₃ → 3AgNO₃ + NO↑ + 2H₂O | srebro roztwarza się; podstawa otrzymywania azotanu srebra |
| cynk + kwas bardzo rozcieńczony | 4Zn + 10HNO₃ → 4Zn(NO₃)₂ + NH₄NO₃ + 3H₂O | brak gazu; azot zredukowany do −III |
| żelazo, glin, chrom + kwas stężony na zimno | pasywacja: cienka warstwa tlenku zatrzymuje reakcję | brak widocznej reakcji; stąd transport stężonego HNO₃ w cysternach aluminiowych i stalowych |
| złoto, platyna | nie reagują z samym HNO₃; roztwarzają się w wodzie królewskiej (HNO₃ : HCl = 1 : 3) | chlor in statu nascendi i kompleksy chlorkowe umożliwiają roztwarzanie |
Z niemetalami stężony kwas też reaguje jako utleniacz: siarka przechodzi w kwas siarkowy(VI) (S + 6HNO₃ → H₂SO₄ + 6NO₂ + 2H₂O), fosfor w kwas fosforowy(V), węgiel w CO₂. Jodki utlenia do jodu, siarkowodór do siarki, związki żelaza(II) do żelaza(III).
Reakcje typowe dla kwasów i nitrowanie
Jako mocny kwas HNO₃ reaguje z zasadami (HNO₃ + NaOH → NaNO₃ + H₂O), tlenkami zasadowymi (2HNO₃ + CuO → Cu(NO₃)₂ + H₂O), wodorotlenkami nierozpuszczalnymi i solami słabszych kwasów, wypierając je: CaCO₃ + 2HNO₃ → Ca(NO₃)₂ + CO₂ + H₂O. Z białkami daje reakcję ksantoproteinową: żółte zabarwienie skóry po kontakcie ze stężonym kwasem to nitrowanie pierścieni aromatycznych tyrozyny i tryptofanu. W chemii organicznej mieszanina nitrująca (stężony HNO₃ ze stężonym H₂SO₄, który wytwarza kation nitroniowy NO₂⁺) służy do nitrowania benzenu do nitrobenzenu, toluenu do trotylu, gliceryny do nitrogliceryny i celulozy do nitrocelulozy. To reakcje substytucji elektrofilowej, w których HNO₃ dostarcza grupę –NO₂.
Otrzymywanie: metoda Ostwalda
Przemysł produkuje kwas azotowy(V) z amoniaku w trzech etapach. Utlenianie amoniaku powietrzem na siatce platynowo-rodowej w 800–900 °C: 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O (reakcja egzotermiczna, czas kontaktu ułamki milisekundy). Utlenianie tlenku azotu(II) tlenem po ochłodzeniu: 2NO + O₂ → 2NO₂. Absorpcja NO₂ w wodzie w wieżach absorpcyjnych: 3NO₂ + H₂O → 2HNO₃ + NO, przy czym uwolniony NO wraca do utleniania. Otrzymuje się kwas 50–68 %; stężony powyżej azeotropu produkuje się przez destylację ekstrakcyjną ze stężonym kwasem siarkowym lub azotanem magnezu. Amoniak pochodzi z syntezy Habera i Boscha, więc łańcuch zaczyna się od azotu z powietrza i wodoru z gazu ziemnego. W laboratorium niewielkie ilości kwasu otrzymuje się ogrzewając azotan sodu lub potasu ze stężonym kwasem siarkowym i oddestylowując lotny HNO₃: NaNO₃ + H₂SO₄ → NaHSO₄ + HNO₃↑.
Azotany(V): sole kwasu azotowego
Wszystkie azotany(V) są dobrze rozpuszczalne w wodzie, co odróżnia je od większości innych soli i sprawia, że azot azotanowy łatwo wymywa się z gleby. Przy ogrzewaniu rozkładają się zależnie od metalu: azotany litowców dają azotany(III) i tlen (2KNO₃ → 2KNO₂ + O₂), azotany metali od magnezu do miedzi w szeregu aktywności dają tlenek metalu, NO₂ i tlen (2Cu(NO₃)₂ → 2CuO + 4NO₂ + O₂), azotany srebra i rtęci rozkładają się do metalu (2AgNO₃ → 2Ag + 2NO₂ + O₂). Azotan amonu rozkłada się do podtlenku azotu (NH₄NO₃ → N₂O + 2H₂O), a w wysokiej temperaturze lub pod wpływem detonatora wybuchowo. Azotany wykrywa się próbą obrączkową: do roztworu z siarczanem żelaza(II) wlewa się ostrożnie po ściance stężony kwas siarkowy i na granicy faz pojawia się brunatny pierścień kompleksu [Fe(H₂O)₅NO]²⁺.
Zastosowanie
Około trzech czwartych produkcji kwasu azotowego(V) idzie na nawozy: azotan amonu, saletrę wapniową, saletrzak i nawozy wieloskładnikowe. Dalej są materiały wybuchowe (trotyl, nitrogliceryna, heksogen, saletra amonowa z olejem jako ANFO), półprodukty chemiczne (kwas adypinowy do nylonu, nitrobenzen do aniliny, toluenodiizocyjanian do poliuretanów), trawienie i pasywacja stali nierdzewnej, oczyszczanie metali szlachetnych, produkcja azotanu srebra do fotografii i luster, a w laboratorium roztwarzanie próbek do analizy śladowej (roztwory wzorcowe do ICP przygotowuje się w 2–5 % HNO₃, bo wszystkie azotany są rozpuszczalne i nie zanieczyszczają widma).
Bezpieczeństwo
Kwas azotowy(V) jest sklasyfikowany jako substancja żrąca (H314) i utleniająca (H272); stężony dodatkowo wydziela toksyczne tlenki azotu (EUH071). Oparzenie skóry zostawia żółtą plamę, która po kilku dniach złuszcza się. Największe zagrożenie to NO₂: wdychany w większym stężeniu wywołuje obrzęk płuc z opóźnieniem kilku do kilkunastu godzin, dlatego każdą reakcję z wydzielaniem brunatnego gazu prowadzi się pod dygestorium. Kwas przechowuje się osobno od substancji organicznych, rozpuszczalników, reduktorów i zasad, w szafie na kwasy, z dala od kwasu solnego (wspólne opary tworzą chlor i chlorek nitrozylu). Rozlany kwas neutralizuje się wodorowęglanem sodu i spłukuje dużą ilością wody; przy rozcieńczaniu obowiązuje zasada „kwas do wody”.
Najczęstsze błędy na maturze
- „Miedź z kwasem azotowym wydziela wodór”: produktem redukcji jest NO₂ (kwas stężony) lub NO (rozcieńczony); wodór w reakcjach HNO₃ z metalami w zadaniach maturalnych nie występuje.
- Mylenie kwasu azotowego(V) z azotowym(III): HNO₂ jest słaby i nietrwały, jego sole to azotany(III); zapis „kwas azotowy” bez stopnia utlenienia oznacza w praktyce HNO₃.
- „Azot w HNO₃ jest pięciowartościowy”: stopień utlenienia wynosi +V, ale azot tworzy cztery wiązania; w zadaniach o budowie cząsteczki liczy się ta różnica.
- Zapominanie o pasywacji: żelazo i glin nie reagują ze stężonym HNO₃ na zimno, choć są aktywniejsze od wodoru.
- Zły produkt rozkładu azotanu: azotany litowców dają azotany(III) i tlen, nie tlenek metalu.
- Błędne bilansowanie reakcji redoks: najpewniej liczyć metodą bilansu elektronowego, zaczynając od zmiany stopnia utlenienia azotu z +V do +IV (NO₂) lub +II (NO).
Zobacz też: Kwasy, wodorotlenki i sole – przewodnik do matury · Kwas siarkowy(VI) H₂SO₄ – kompendium · Reakcje kwasów z metalami – szereg aktywności, kwasy utleniające · Wypieranie kwasów z soli · pH roztworu – jak obliczyć · Magazyn chemiczny – jak przechowywać kwasy utleniające · Chemia do matury – przewodnik po działach
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Reakcje w roztworach wodnych →
Cały temat krok po kroku: Kwasy, wodorotlenki i sole – przewodnik →