Etanol (alkohol etylowy) C₂H₅OH – wzór, właściwości, reakcje z równaniami, otrzymywanie (fermentacja, hydratacja etenu) i zastosowanie
Etanol – szybka odpowiedź
| Pytanie | Odpowiedź |
|---|---|
| Wzór sumaryczny, półstrukturalny, nazwa systematyczna | C₂H₆O; CH₃–CH₂–OH; etanol (alkohol etylowy); izomerem jest eter dimetylowy CH₃–O–CH₃ |
| Masa molowa | 2·12,01 + 6·1,008 + 16,00 = 46,07 g/mol |
| Właściwości fizyczne | bezbarwna ciecz o charakterystycznym zapachu, t. wrz. 78,4 °C, t. top. −114 °C, gęstość 0,789 g/cm³ (20 °C), lotna, łatwopalna, miesza się z wodą bez ograniczeń |
| Rzędowość | alkohol pierwszorzędowy (grupa –OH przy węglu związanym z jednym innym atomem węgla) |
| Odczyn roztworu wodnego | obojętny; etanol nie dysocjuje w wodzie (pKa ≈ 16), choć reaguje z metalami aktywnymi |
| Otrzymywanie | fermentacja: C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂ (drożdże, do ok. 15 %); przemysł: CH₂=CH₂ + H₂O → C₂H₅OH (kat. H₃PO₄, 300 °C, 7 MPa) |
| Najważniejsze reakcje | spalanie, reakcja z Na, utlenianie do etanalu i kwasu octowego, dehydratacja do etenu lub eteru, estryfikacja, podstawienie –OH na halogen |
| Spirytus 96 % | azeotrop etanol–woda (95,6 % wag.) wrze w 78,2 °C, niżej niż czysty etanol; destylacja nie daje etanolu absolutnego |
Budowa cząsteczki i właściwości fizyczne
Cząsteczka etanolu to grupa etylowa z grupą hydroksylową. Tlen jest silnie elektroujemny, więc wiązanie O–H jest spolaryzowane, a cząsteczki łączą się wiązaniami wodorowymi. Stąd wysoka, jak na masę 46 g/mol, temperatura wrzenia: izomeryczny eter dimetylowy, który nie ma grupy –OH, wrze w −24 °C, a propan o zbliżonej masie w −42 °C. Z wodą etanol miesza się w każdym stosunku, bo obie substancje tworzą wiązania wodorowe; po zmieszaniu 50 ml etanolu z 50 ml wody powstaje około 96–97 ml roztworu (kontrakcja objętości) i roztwór się ogrzewa. Część węglowodorowa sprawia, że etanol rozpuszcza też tłuszcze, olejki eteryczne i wiele związków organicznych, dlatego jest rozpuszczalnikiem uniwersalnym. Wraz ze wzrostem długości łańcucha rozpuszczalność alkoholi w wodzie maleje: butanol rozpuszcza się już tylko częściowo.
Reakcje etanolu z równaniami
| Reakcja | Równanie | Warunki i obserwacje |
|---|---|---|
| spalanie całkowite | C₂H₅OH + 3O₂ → 2CO₂ + 3H₂O | płomień niebieskawy, niemal niewidoczny; przy niedoborze tlenu CO lub sadza |
| z sodem | 2C₂H₅OH + 2Na → 2C₂H₅ONa + H₂↑ | wolniej niż z wodą; etanolan sodu jest mocną zasadą, w wodzie hydrolizuje do NaOH i etanolu; dowód słabych właściwości kwasowych |
| utlenianie do etanalu | C₂H₅OH + CuO → CH₃CHO + Cu + H₂O | rozżarzona siatka miedziana czernieje (CuO) i odzyskuje barwę miedzi w parach etanolu |
| utlenianie dichromianem(VI) | 3C₂H₅OH + 2Cr₂O₇²⁻ + 16H⁺ → 3CH₃COOH + 4Cr³⁺ + 11H₂O | zmiana barwy z pomarańczowej na zieloną; zasada działania dawnych alkomatów chemicznych |
| utlenianie manganianem(VII) | 5C₂H₅OH + 4MnO₄⁻ + 12H⁺ → 5CH₃COOH + 4Mn²⁺ + 11H₂O | odbarwienie fioletowego roztworu w środowisku kwasowym |
| dehydratacja do etenu | C₂H₅OH → CH₂=CH₂ + H₂O | stężony H₂SO₄ lub Al₂O₃, 170 °C i więcej; eten odbarwia wodę bromową |
| dehydratacja do eteru | 2C₂H₅OH → C₂H₅–O–C₂H₅ + H₂O | stężony H₂SO₄, 140 °C, nadmiar etanolu |
| estryfikacja | CH₃COOH + C₂H₅OH ⇌ CH₃COOC₂H₅ + H₂O | katalizator H₂SO₄, ogrzewanie; octan etylu o zapachu rozpuszczalnika; reakcja odwracalna |
| podstawienie grupy –OH | C₂H₅OH + HBr → C₂H₅Br + H₂O | stężony HBr lub NaBr/H₂SO₄; otrzymywanie bromoetanu |
| próba jodoformowa | C₂H₅OH + 4I₂ + 6NaOH → CHI₃↓ + HCOONa + 5NaI + 5H₂O | żółty osad jodoformu o charakterystycznym zapachu; dodatnia dla etanolu, ujemna dla metanolu |
Etanol nie reaguje z wodnymi roztworami wodorotlenków: jest zbyt słabym kwasem, żeby NaOH oderwał proton. Nie reaguje też z kwasami karboksylowymi bez katalizatora i ogrzewania. Nie odbarwia wody bromowej ani roztworu manganianu(VII) w środowisku obojętnym na zimno; to odróżnia go od alkenów w zadaniach identyfikacyjnych.
Otrzymywanie: fermentacja i hydratacja etenu
Fermentacja alkoholowa to beztlenowy rozkład cukrów prostych przez enzymy drożdży (zespół zymazy): C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂, z wydzieleniem energii znacznie mniejszej niż w oddychaniu tlenowym. Drożdże giną powyżej około 15–18 % etanolu, dlatego mocniejsze napoje i spirytus przemysłowy powstają przez destylację. Surowcem są cukry z owoców, melasy, skrobia ze zbóż i ziemniaków po scukrzeniu enzymami (słód, amylazy) oraz, w bioetanolu drugiej generacji, celuloza po hydrolizie. W przemyśle chemicznym etanol syntetyczny otrzymuje się przez bezpośrednią hydratację etenu parą wodną na katalizatorze z kwasu fosforowego(V) osadzonego na krzemionce w około 300 °C i pod ciśnieniem 7 MPa: CH₂=CH₂ + H₂O → C₂H₅OH, reakcja odwracalna, konwersja kilku procent na przejście, nieprzereagowany eten zawraca się. Starsza metoda, pośrednia przez estry kwasu siarkowego, ma znaczenie historyczne. Etanol absolutny (powyżej 99,5 %) powstaje z azeotropu przez destylację z dodatkiem benzenu lub cykloheksanu, przez sita molekularne lub perwaporację.
Zastosowania
Rozpuszczalnik w przemyśle farmaceutycznym, kosmetycznym, lakierniczym i w laboratorium (ekstrakcje, rekrystalizacje, strącanie DNA). Środek dezynfekcyjny: najskuteczniej działa roztwór 60–80 %, bo woda jest potrzebna do denaturacji białek bakterii; czysty etanol odwadnia komórkę i utrwala jej powłokę, zamiast ją zabić. Paliwo i dodatek do paliw (E5, E10, E85; w Brazylii czyste paliwo etanolowe) oraz biopaliwo z fermentacji. Surowiec do produkcji octanu etylu, eteru dietylowego, etenu w krajach bez petrochemii, chloroetanu, a w gospodarstwie składnik napojów alkoholowych, konserwant preparatów biologicznych (70 %), płyn do spryskiwaczy, kominków bio. Etanol przeznaczony do celów technicznych skaża się (denaturat: dodatek gorzkiej benzoesanu denatonium, ketonów, barwnika), żeby nie podlegał akcyzie i nie nadawał się do picia.
Etanol a organizm – co mówi chemia
W wątrobie dehydrogenaza alkoholowa utlenia etanol do aldehydu octowego, który dehydrogenaza aldehydowa przekształca w octan, włączany do metabolizmu jako acetylo-CoA. Aldehyd octowy odpowiada za większość toksycznych skutków; u części osób, zwłaszcza w Azji Wschodniej, wariant dehydrogenazy aldehydowej działa wolno, co powoduje zaczerwienienie i złe samopoczucie po małych dawkach. Metanol jest utleniany tymi samymi enzymami do formaldehydu i kwasu mrówkowego, które uszkadzają nerw wzrokowy i powodują kwasicę; etanol podawany w zatruciu metanolem konkuruje o enzym i spowalnia powstawanie trucizn. Stężenie etanolu we krwi podaje się w promilach (g na kg krwi); w Polsce granica stanu po użyciu to 0,2 ‰, nietrzeźwości 0,5 ‰. Alkomaty elektrochemiczne utleniają etanol z wydychanego powietrza na elektrodzie i mierzą prąd, zastępując dawną reakcję z dichromianem.
Bezpieczeństwo w laboratorium
Etanol jest cieczą wysoce łatwopalną (H225): temperatura zapłonu 13 °C, pary cięższe od powietrza tworzą mieszaniny wybuchowe w zakresie 3,3–19 % objętościowych. Nie ogrzewa się go nad palnikiem, tylko w łaźni wodnej lub na płycie z kontrolą temperatury, z dala od źródeł zapłonu, a większe ilości przechowuje w szafie na ciecze łatwopalne. Płomień etanolu jest słabo widoczny w świetle dziennym, co bywa przyczyną oparzeń przy dolewaniu do „zgaszonego” palnika spirytusowego lub kominka. Pary drażnią oczy i drogi oddechowe. Etanol absolutny jest higroskopijny; butelkę zamyka się od razu po użyciu.
Najczęstsze błędy na maturze
- Mylenie izomerów o wzorze C₂H₆O: etanol CH₃CH₂OH i eter dimetylowy CH₃OCH₃ mają ten sam wzór sumaryczny, ale różne grupy funkcyjne i właściwości.
- „Etanol reaguje z NaOH”: nie reaguje; reaguje z sodem metalicznym.
- Zamiana warunków dehydratacji: 140 °C i nadmiar alkoholu daje eter, 170 °C daje eten.
- Produkt utleniania: alkohol pierwszorzędowy utlenia się do aldehydu, a dalej do kwasu; alkohol drugorzędowy do ketonu; trzeciorzędowy nie utlenia się w łagodnych warunkach.
- Odczyn roztworu: etanol w wodzie daje odczyn obojętny; etanolan sodu daje odczyn zasadowy wskutek hydrolizy.
- Stężenie procentowe a objętościowe: 40 % obj. wódki to około 33 % wag.; w zadaniach z gęstością trzeba sprawdzić, o które procenty chodzi.
- Fermentacja jako proces tlenowy: fermentacja alkoholowa zachodzi bez tlenu; w obecności tlenu drożdże oddychają tlenowo i etanolu nie wytwarzają.
Zobacz też: Izomeria w chemii organicznej · Próba Trommera – odczynnik Cu(OH)₂ · Masa molowa – jak obliczyć · Stężenie procentowe roztworu · Oddychanie i fermentacja jako procesy kataboliczne · Magazyn chemiczny – ciecze łatwopalne · Chemia do matury – przewodnik po działach
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Oddychanie komórkowe i fermentacja →