„Helgoland” – Carlo Rovelli. Recenzja książki o narodzinach mechaniki kwantowej
Helgoland
Carlo Rovelli
ocena redakcji
- Rzetelność4
- Przystępność4
- Aktualność4
- Wartość dla czytelnika4
Werdykt: Rovelli opowiada, jak 23-letni Heisenberg wymyślił na wyspie mechanikę kwantową, a potem przekonuje do własnej, relacyjnej interpretacji tej teorii. Pierwsza część jest znakomita, druga to głos jednej strony sporu.
- Tytuł oryginału
- Helgoland
- Tłumaczenie
- Bogumił Bieniok, Ewa L. Łokas
- Wydawnictwo
- Feeria Science
- Data wydania
- 24 listopada 2021
- Liczba stron
- 223
- ISBN
- 9788382250916
- Kategoria
- fizyka kwantowa, historia nauki, filozofia fizyki
Carlo Rovelli, włoski fizyk teoretyk zajmujący się kwantową grawitacją, wydał „Helgoland” w 2020 r. w mediolańskiej oficynie Adelphi. Książka ma trzy części: historię narodzin mechaniki kwantowej w latach 1925–1927, przegląd sporów o to, co ta teoria mówi o świecie, oraz wykład interpretacji relacyjnej, którą autor sam zaproponował w 1996 r. Polskie wydanie Feerii Science z listopada 2021 r. przełożyli Bogumił Bieniok i Ewa L. Łokas. Liczy 223 strony.
O czym jest książka?
W czerwcu 1925 r. Werner Heisenberg, wtedy 23-letni asystent Maxa Borna w Getyndze, ucieka przed katarem siennym na Helgoland, skalistą wyspę na Morzu Północnym, na której prawie nic nie kwitnie. Próbuje tam opisać atom wyłącznie przez to, co da się zmierzyć: częstości i natężenia światła, które atom wysyła. Zamiast orbit elektronu zapisuje tabele liczb. Po powrocie Born rozpoznaje w nich macierze i razem z Pascualem Jordanem nadaje pomysłowi matematyczną postać. Kilka miesięcy później Erwin Schrödinger proponuje konkurencyjny opis z funkcją falową.
Druga część zaczyna się od pytania, co właściwie opisuje funkcja falowa. Rovelli streszcza trzy odpowiedzi: wiele światów, zmienne ukryte i fizyczny kolaps. Dodaje QBizm, w którym teoria mówi o wiedzy obserwatora. Następnie przedstawia własne stanowisko: własności obiektu istnieją tylko w oddziaływaniu z innym obiektem i względem niego. Trzecia część wychodzi poza fizykę, do sporu Lenina z Bogdanowem o Ernsta Macha i do buddyjskiego filozofa Nagardżuny z II w.
Czego się dowiesz z tej książki?
- dlaczego Heisenberg zrezygnował z pytania, gdzie jest elektron między jednym pomiarem a drugim, i co mu to dało,
- co oznacza, że w mechanice kwantowej iloczyn położenia i pędu zależy od kolejności mnożenia; to jedno z nielicznych równań, które autor wypisuje,
- jak Max Born w 1926 r. zinterpretował funkcję falową Schrödingera jako prawdopodobieństwo i czemu sam Schrödinger się z tym nie pogodził,
- jak Rovelli tłumaczy splątanie: jako zależność, która ujawnia się dopiero wtedy, gdy trzeci układ porówna oba pomiary,
- czemu Lenin w 1909 r. poświęcił całą książkę krytyce Macha i Bogdanowa i co ten spór ma wspólnego z fizyką Heisenberga.
Mocne strony
- Część pierwsza. Historia od Helgolandu do równania Schrödingera jest opowiedziana zwięźle i z dbałością o to, kto co zrobił. Born i Jordan, często pomijani, dostają należne miejsce.
- Autor mówi, gdzie kończą się fakty. Rovelli wyraźnie oddziela to, co w teorii kwantów jest potwierdzone doświadczalnie, od interpretacji, wśród których fizycy nie mają zgody.
- Krótka forma. 223 strony, krótkie rozdziały, przypisy odesłane na koniec. Do przeczytania w dwa wieczory.
- Odwaga. Mało który popularyzator fizyki pisze o Bogdanowie i Nagardżunie. Można się z tymi rozdziałami nie zgadzać, ale nie są powtórką z innych książek.
Słabsze strony
- Książka z tezą. Konkurencyjne interpretacje dostają po kilka stron i każdą autor zamyka listą wad. Interpretacja relacyjna takiej listy nie ma, choć w literaturze fachowej też jest krytykowana.
- Przekład z przekładu. Według katalogu Biblioteki Narodowej polski tekst powstał z wydania angielskiego z 2021 r., a nie z włoskiego oryginału. Przy prozie Rovellego, cenionej za styl, to realna strata.
- Część filozoficzna jest nierówna. Rozdziały o umyśle i znaczeniu informacji są szkicowe. Sprawiają wrażenie notatek do innej książki.
- Bez przygotowania bywa trudno. Superpozycja i splątanie są wyjaśnione szybko. Kto nie zna ich z innych źródeł, może zgubić się w części drugiej.
Dla kogo?
Dla czytelników, którzy mają za sobą jedną przystępną książkę o fizyce kwantowej i chcą zrozumieć, o co fizycy spierają się do dziś. Dla studentów fizyki i filozofii jako punkt wyjścia do dyskusji o interpretacjach. Na pierwszy kontakt z tematem lepiej nadają się „Siedem krótkich lekcji fizyki” tego samego autora albo „Kwantechizm” Andrzeja Dragana.
Werdykt
4,0/5. Cztery czwórki: za rzetelność, przystępność, aktualność i wartość dla czytelnika. Punkt odejmujemy za jednostronność w sporze o interpretacje i za przekład pośredni. Część historyczna, o czerwcu 1925 r. i tym, co z niego wynikło, broni się bez zastrzeżeń.
Przeczytaj też nasze recenzje
- „Siedem krótkich lekcji fizyki” (Rovelli)
- „Kwantechizm 2.0” (Dragan)
- „Krótka historia czasu” (Hawking)
- Wszystkie recenzje i ranking książek →
Powiązane artykuły na Biomist
Źródła
- Lubimyczytac.pl – dane polskiego wydania; opis bibliograficzny potwierdzony w katalogu Biblioteki Narodowej (ISBN 9788382250916, Feeria, 2021; przekład pośredni z wydania angielskiego).
- W. Heisenberg, „Über quantentheoretische Umdeutung kinematischer und mechanischer Beziehungen”, Zeitschrift für Physik 33: 879–893 (1925), doi:10.1007/BF01328377 – praca napisana po powrocie z Helgolandu.
- C. Rovelli, „Relational quantum mechanics”, International Journal of Theoretical Physics 35: 1637–1678 (1996), doi:10.1007/BF02302261 – artykuł, w którym autor przedstawił interpretację relacyjną.