„Siedem krótkich lekcji fizyki” – Carlo Rovelli. Recenzja książki

Recenzja redakcyjna · Jak oceniamy książki

Carlo Rovelli, włoski fizyk teoretyk urodzony w 1956 r. w Weronie, pracuje na Uniwersytecie Aix-Marseille i jest jednym z twórców pętlowej grawitacji kwantowej. „Siedem krótkich lekcji fizyki” powstało z felietonów pisanych do niedzielnego dodatku dziennika „Il Sole 24 Ore”. Wydawnictwo Adelphi wydało je w październiku 2014 r., a polski przekład Urszuli Buczkowskiej-Marchetti ukazał się w czerwcu 2017 r. w Oficynie Naukowej. Książeczka ma 60 stron. Autor adresuje ją do ludzi, którzy o współczesnej fizyce wiedzą mało albo nic.

O czym jest książka?

Każda lekcja to kilka stron o jednej idei. Pierwsza dotyczy ogólnej teorii względności i zaczyna się od młodego Einsteina, który po rzuceniu niemieckiego gimnazjum przez rok próżnuje u rodziców w Pawii. Druga opowiada o kwantach: od Plancka w 1900 r. po spór Einsteina z Bohrem. Trzecia rysuje, dosłownie kilkoma szkicami, jak zmieniał się obraz kosmosu od płaskiej Ziemi po miliardy galaktyk.

Czwarta lekcja przedstawia cząstki elementarne i Model Standardowy razem z jego brakami. Piąta wprowadza pętlową grawitację kwantową, w której przestrzeń składa się z ziaren, a Wielki Wybuch mógł być odbiciem. Szósta pyta, dlaczego ciepło płynie od ciał gorących do zimnych i co łączy Boltzmanna z promieniowaniem czarnych dziur. Siódma, zamykająca, dotyczy człowieka: skąd w świecie opisanym równaniami bierze się ktoś, kto te równania pisze.

Czego się dowiesz z tej książki?

• na czym polega pomysł Einsteina, że grawitacja jest zakrzywieniem przestrzeni i czasu, i jak wygląda równanie pola, które autor mimo wszystko drukuje w pierwszej lekcji,
• dlaczego mechanika kwantowa opisuje zdarzenia, a nie przedmioty, i czemu Einstein do końca życia jej nie ufał,
• z jakich cząstek zbudowana jest materia według Modelu Standardowego i czego ten model nie tłumaczy, na przykład ciemnej materii,
• co pętlowa grawitacja kwantowa mówi o najmniejszych porcjach przestrzeni i o losie gwiazdy zapadającej się w czarną dziurę,
• jak Ludwig Boltzmann powiązał ciepło z prawdopodobieństwem i dlaczego upływ czasu może wynikać z naszej niepełnej wiedzy o świecie.

Mocne strony

Rovelli pisze krótko i obrazowo. Zakrzywioną przestrzeń porównuje do lejka, po którego ściance krąży kulka, i to wystarcza, by zrozumieć, czemu planety okrążają Słońce bez żadnej siły działającej na odległość. Nie ma tu wzorów do przeliczenia ani wykresów, które trzeba analizować. Całość da się przeczytać w godzinę, a potem wrócić do wybranej lekcji.

Autor nie udaje, że fizyka jest skończona. W lekcji o cząstkach mówi otwarcie, że Model Standardowy wygląda na posklejany z kawałków, a w lekcji o cieple przyznaje, że natury czasu nikt dziś nie rozumie. Taka szczerość jest w książkach dla początkujących rzadka.

Polski przekład zachowuje rytm krótkich zdań oryginału. Wydanie zawiera proste rysunki, które w trzeciej lekcji niosą połowę treści.

Słabsze strony

Lekcja piąta przedstawia pętlową grawitację kwantową, czyli teorię samego autora, a o konkurencyjnej teorii strun czytelnik prawie nic się nie dowie. Czytelnik bez przygotowania może wyjść z przekonaniem, że pętle są głównym nurtem badań, tymczasem to jedna z kilku niepotwierdzonych doświadczalnie propozycji.

Tekst pochodzi z 2014 r. Rovelli pisze o przewidywaniach ogólnej teorii względności, ale nie mógł wspomnieć o pierwszej bezpośredniej detekcji fal grawitacyjnych, ogłoszonej w lutym 2016 r., ani o obrazie cienia czarnej dziury z 2019 r. Polskie wydanie ukazało się w 2017 r., ale tekst lekcji pozostał taki jak w oryginale.

Sześćdziesiąt stron to mało. Kto zna „Krótką historię czasu”, nie znajdzie tu nowych faktów, a ostatnia lekcja jest bardziej esejem filozoficznym niż wykładem fizyki.

Dla kogo?

Dla licealistów przed wyborem kierunku studiów, dla humanistów ciekawych, o co fizykom chodzi, dla każdego, kto chce sprawdzić, czy temat go wciągnie, zanim kupi coś grubszego. Dobrze nadaje się na prezent. Studentom fizyki i czytelnikom po kilku książkach popularnonaukowych posłuży najwyżej jako wzór zwięzłego pisania.

Werdykt

4,0/5. Przystępność zasługuje na 5, bo trudno prościej wyłożyć względność i kwanty bez przekłamań. Rzetelność oceniamy na 4 z powodu jednostronnej lekcji o grawitacji kwantowej, a aktualność na 3, bo książka zatrzymuje się przed odkryciami z lat 2016–2019. Wartość dla czytelnika to 4: dużo jak na jeden wieczór, mało jak na cenę osobnej książki.

Przeczytaj też nasze recenzje

• „Krótka historia czasu” (Stephen Hawking)
• „Kwantechizm 2.0” (Andrzej Dragan)
• „Kosmos” (Carl Sagan)

Powiązane artykuły na Biomist

• Czarna dziura: co to jest?
• Fale grawitacyjne: co to jest?
• Ciemna energia: co to jest?

Źródła

• Lubimyczytac.pl: dane polskiego wydania; katalog Biblioteki Narodowej (ISBN 9788364363801); wydawca: Oficyna Naukowa.
• Adelphi Edizioni: „Sette brevi lezioni di fisica” (wydanie oryginalne, 22.10.2014).
• Penguin Books: „Seven Brief Lessons on Physics” (wydanie angielskie).