„Inne umysły” – Peter Godfrey-Smith. Recenzja książki o ośmiornicach i świadomości

Recenzja redakcyjna · Jak oceniamy książki

Peter Godfrey-Smith jest australijskim filozofem nauki, profesorem Uniwersytetu w Sydney, a po godzinach nurkiem. „Inne umysły” wyrosły z jego spotkań z ośmiornicami i mątwami u wybrzeży Nowej Południowej Walii. Polski przekład Mikołaja Adamca-Siemiątkowskiego wydało we wrześniu 2018 r. Copernicus Center Press. Książka ma 280 stron, w tym osiem stron kolorowych fotografii, i w 2017 r. trafiła do finału nagrody Royal Society dla książek naukowych. To lektura dla osób, które chcą wiedzieć, skąd wziął się umysł i czy musiał wyglądać tak jak nasz.

O czym jest książka?

Teza mieści się w jednym zdaniu: ostatni wspólny przodek człowieka i ośmiornicy żył około 600 mln lat temu i był niewielkim, spłaszczonym stworzeniem przypominającym robaka. Od tamtej pory obie linie rozwijały się osobno. Skoro i kręgowce, i głowonogi mają dziś duże układy nerwowe i złożone zachowania, to złożony umysł powstał w historii życia co najmniej dwukrotnie. Ośmiornica jest dla autora najbliższym odpowiednikiem inteligentnego kosmity, jakiego możemy spotkać.

Osiem rozdziałów prowadzi od ediakaru i kambru, czyli od pierwszych zwierząt i pierwszych neuronów, przez budowę ciała głowonogów, po pytania filozoficzne: kiedy przetwarzanie sygnałów staje się doznawaniem? Godfrey-Smith przeplata przegląd badań z własnymi obserwacjami spod wody. Ostatni rozdział opisuje Octopolis, stanowisko w zatoce Jervis, gdzie na usypisku muszli żyje obok siebie kilkanaście ośmiornic z gatunku Octopus tetricus.

Czego się dowiesz z tej książki?

• dlaczego z około 500 mln neuronów ośmiornicy większość znajduje się w ramionach, a nie w mózgu, i co to znaczy dla sterowania ciałem,
• jak ośmiornice w laboratoriach gasiły żarówki strumieniem wody, uciekały z akwariów i rozpoznawały konkretnych opiekunów,
• jak mątwa zmienia barwy, choć jej oczy najpewniej nie rozróżniają kolorów, i co mają z tym wspólnego białka światłoczułe w skórze,
• dlaczego zwierzę o tak dużym mózgu żyje zwykle rok albo dwa i jak tłumaczą to ewolucyjne teorie starzenia,
• czym jest Octopolis, odkryte w 2009 r. przez nurka Matthew Lawrence’a, i co mówi o życiu społecznym zwierząt uznawanych za samotniki.

Mocne strony

Autor sam widział to, o czym pisze. Scena, w której ośmiornica wyciąga ramię i prowadzi nurka za rękę w stronę swojej kryjówki, zostaje w pamięci dłużej niż niejeden wykres. Obok takich scen stoi literatura fachowa: skamieniałości ediakarskie, doświadczenia z labiryntami i słoikami, prace o receptorach światła w skórze głowonogów. Przypisy pozwalają sprawdzić każdą mocniejszą tezę.

Drugi atut to uczciwość wobec niewiedzy. Godfrey-Smith wielokrotnie pisze wprost, że nie wiadomo, czy ośmiornica coś odczuwa, i oddziela obserwację od interpretacji. Rozdział o krótkim życiu głowonogów jest najlepszym wykładem ewolucyjnej teorii starzenia, jaki czytaliśmy w książce dla szerokiej publiczności: mutacje szkodzące w późnym wieku nie są usuwane przez dobór, jeśli zwierzę i tak rzadko dożywa starości.

Przekład czyta się gładko, a terminy biologiczne są oddane poprawnie. Wkładka ze zdjęciami autora pokazuje te same osobniki, o których mowa w tekście.

Słabsze strony

Rozdział szósty, o mowie wewnętrznej, Wygotskim i ludzkiej świadomości, na kilkadziesiąt stron odchodzi od głowonogów. Czytelnik, który sięgnął po książkę dla ośmiornic, będzie tu przewracał kartki. Filozoficzne rozróżnienia między doznawaniem a świadomością wymagają skupienia i autor nie zawsze pomaga przykładem.

Tekst powstał w 2016 r. i nie obejmuje późniejszych badań, na przykład prac o edycji RNA u głowonogów ani nowszych obserwacji drugiego stanowiska w zatoce Jervis. Sam autor wrócił do tematu w kolejnej książce, „Metazoa” (2020). Schematów budowy układu nerwowego głowonogów jest mało, więc opis rozmieszczenia neuronów trzeba sobie wyobrazić albo doczytać gdzie indziej.

Dla kogo?

Dla czytelników zainteresowanych zoologią, neurobiologią i filozofią umysłu, także dla licealistów z klas biologicznych, o ile nie zniechęcą ich fragmenty o Humie i Wygotskim. Akwarystom i nurkom książka da inne spojrzenie na zwierzęta, które znają z widzenia. Kto szuka atlasu głowonogów albo poradnika hodowli, powinien wybrać coś innego.

Werdykt

4,5/5. Rzetelność oceniamy na 5, bo każda teza ma oparcie w badaniach albo w opisanej obserwacji. Za przystępność i aktualność dajemy po 4: partie filozoficzne są gęste, a stan wiedzy kończy się na 2016 r. Wartość dla czytelnika to 5, ponieważ po lekturze inaczej patrzy się na pytanie, czym jest umysł.

Przeczytaj też nasze recenzje

• „Bystre zwierzę” (Frans de Waal)
• „Niezwykłe zmysły” (Ed Yong)
• „Samolubny gen” (Richard Dawkins)

Powiązane artykuły na Biomist

• Głowonogi: ośmiornice, mątwy i kałamarnice. Budowa i inteligencja
• Komórka nerwowa (neuron) i tkanka nerwowa
• Edycja RNA zmienia działanie białek kałamarnicy

Źródła

• Lubimyczytac.pl: dane polskiego wydania; katalog Biblioteki Narodowej (ISBN 9788378864639); wydawca: Copernicus Center Press.
• Royal Society Science Book Prize 2017: „Other Minds” na liście finałowej.
• Philip Hoare, recenzja w „The Guardian”, 15.03.2017.
• Strona autora: materiały i recenzje „Other Minds”.