„Znikająca łyżeczka” – Sam Kean. Recenzja książki o pierwiastkach

Recenzja redakcyjna · Jak oceniamy książki

Łyżeczka odlana z galu wygląda jak aluminiowa, ale w gorącej herbacie się rozpływa, bo gal topi się w 29,8 °C. Od tego laboratoryjnego żartu Sam Kean, amerykański dziennikarz naukowy, wziął tytuł swojej pierwszej książki. Oryginał wyszedł w 2010 r., polski przekład Adama Wawrzyńskiego ukazał się w listopadzie 2017 r. w serii Feeria Science i liczy 448 stron. To zbiór historii o pierwiastkach dla każdego, kto układ okresowy pamięta ze szkoły jako tabelę do wkucia.

O czym jest książka?

Kean nie idzie po kolei od wodoru do najcięższych pierwiastków. Dziewiętnaście rozdziałów w pięciu częściach grupuje pierwiastki tematycznie: te, które służyły na wojnie, te, którymi truto, te, na których zbijano majątki, te, które wchodzą w skład leków. Każdy rozdział wędruje po innym fragmencie tablicy i przy okazji tłumaczy, dlaczego sąsiedzi w kolumnie zachowują się podobnie.

Bohaterami są ludzie. Dmitrij Mendelejew zostawia w tabeli puste miejsca i przewiduje własności ekaglinu, a w 1875 r. Paul-Émile Lecoq de Boisbaudran odkrywa gal, który do tych przewidywań pasuje. Fritz Haber wiąże azot z powietrza i ratuje rolnictwo, po czym kieruje pierwszym atakiem chlorem pod Ypres. Glenn Seaborg i Albert Ghiorso w Berkeley dokładają do tablicy kolejne pierwiastki cięższe od uranu i ścigają się o nie z fizykami radzieckimi.

Czego się dowiesz z tej książki?

• dlaczego szlak wyprawy Lewisa i Clarka z lat 1804–1806 da się dziś odtworzyć po śladach rtęci z pigułek przeczyszczających, które zabrali w drogę,
• skąd w szwedzkiej wiosce Ytterby wzięły się nazwy czterech pierwiastków: itru, iterbu, terbu i erbu,
• dlaczego szczyt Pomnika Waszyngtona zwieńczono w 1884 r. aluminium, wtedy metalem tak drogim jak srebro,
• jak kadm ze ścieków kopalni Kamioka wywołał w Japonii chorobę itai-itai i ile lat zajęło udowodnienie winy,
• czym był naturalny reaktor jądrowy w Oklo w Gabonie i co mówi fizykom o stałości praw przyrody.

Mocne strony

Kean ma dar do szczegółu. Zamiast pisać, że tal jest trujący, opowiada o Grahamie Youngu, który podawał go współpracownikom w herbacie. Zamiast definicji kondensatu Bosego-Einsteina dostajemy historię chłodzenia rubidu do ułamków kelwina. Po kilku rozdziałach czytelnik orientuje się, że przy okazji przyswoił, czym różnią się lantanowce od metali przejściowych i dlaczego gazy szlachetne długo uchodziły za całkiem bierne.

Tematyczny układ dobrze służy lekturze na raty. Rozdział o pierwiastkach na wojnie, od gazów bojowych po kongijski koltan w telefonach, można przeczytać osobno i nic nie stracić. Na końcu są przypisy z rozwinięciem wątków i wskazaniem źródeł, więc anegdoty da się sprawdzić.

Tłumacz poradził sobie z żartobliwym tonem. Polski podtytuł, rymowany i lżejszy od oryginalnego, uczciwie zapowiada, jaka to książka.

Słabsze strony

Najpoważniejszy kłopot to data. Tekst pochodzi z 2010 r., więc tablica kończy się w nim wcześniej niż dziś: nihon, moskow, tenes i oganeson dostały nazwy w 2016 r. Rozdział o wzorcach opisuje walec z platyny i irydu przechowywany w Sèvres jako obowiązującą definicję kilograma, a tę zmieniono w 2019 r. Czytając polskie wydanie z 2017 r., trzeba pamiętać, że to obraz chemii sprzed kilkunastu lat.

Anegdota bywa ważniejsza od chemii. Mechanizmy reakcji i budowa atomu są streszczone w biegu, a niektóre historie, zwłaszcza biograficzne, autor podkręca dla efektu. Przeskoki między epokami i pierwiastkami w obrębie jednego rozdziału potrafią zmęczyć, a bez tablicy pod ręką łatwo zgubić, o której grupie mowa.

Dla kogo?

Dla uczniów szkół średnich i nauczycieli chemii szukających historii na początek lekcji, dla studentów pierwszego roku, dla dorosłych, którzy chemię zarzucili po maturze. Kto zna „Krótką historię prawie wszystkiego” Brysona, odnajdzie tu podobny ton. Do nauki przed egzaminem książka się nie nada, bo nie porządkuje wiedzy systematycznie.

Werdykt

4,3/5. Za przystępność i wartość dla czytelnika dajemy po 5: trudno o lepszą zachętę do chemii. Rzetelność oceniamy na 4, bo źródła są podane, ale narracja czasem upraszcza. Aktualność dostaje 3, ponieważ od 2010 r. zmieniła się i sama tablica, i definicja kilograma.

Przeczytaj też nasze recenzje

• „Krótka historia prawie wszystkiego” (Bill Bryson)
• „Kosmos” (Carl Sagan)
• „Gen. Ukryta historia” (Siddhartha Mukherjee)

Powiązane artykuły na Biomist

• Układ okresowy pierwiastków do pobrania (PDF)
• Żywe srebro: fakty i mity o rtęci i jej związkach
• Wodór i hel, pierwiastki bezpartyjne

Źródła

• Lubimyczytac.pl: dane polskiego wydania; katalog Biblioteki Narodowej (ISBN 9788372296979); wydawca: Wydawnictwo Feeria.
• Strona autora: „The Disappearing Spoon” (wydanie oryginalne, 2010).
• Wikipedia (ang.): układ rozdziałów i historia wydań, dostęp 10.11.2026.