„Kod życia” – Walter Isaacson. Recenzja książki o Jennifer Doudnie i CRISPR

Recenzja redakcyjna · Jak oceniamy książki

Walter Isaacson, autor biografii Steve’a Jobsa, Einsteina i Leonarda da Vinci, tym razem wybrał bohaterkę, która wciąż pracuje w laboratorium. Jennifer Doudna, biochemiczka z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Berkeley, w 2020 r. dostała z Emmanuelle Charpentier Nagrodę Nobla z chemii za metodę edycji genomu CRISPR-Cas9. „Kod życia” ukazał się po angielsku w marcu 2021 r., a polski przekład Michała Strąkowa wydał Insignis w czerwcu 2023 r. Tom ma 720 stron i jest przeznaczony dla czytelnika bez przygotowania biologicznego.

O czym jest książka?

Opowieść zaczyna się w Hilo na Hawajach, gdzie ojciec zostawia szóstoklasistce na łóżku „Podwójną helisę” Jamesa Watsona. Potem idą studia, doktorat u Jacka Szostaka i lata badań nad strukturą RNA. Zwrot przynosi rok 2006: mikrobiolożka Jillian Banfield dzwoni do Doudny z pytaniem o dziwne powtórzenia w DNA bakterii, opisane wcześniej przez Hiszpana Francisca Mojicę.

Środkowa część to kronika wyścigu. W 2011 r. na konferencji w Portoryko Doudna poznaje Charpentier, a w czerwcu 2012 r. ich zespoły publikują w „Science” pracę pokazującą, że białko Cas9 z odpowiednim RNA przecina DNA we wskazanym miejscu. Wśród współautorów jest Krzysztof Chyliński, urodzony w Polsce doktorant z grupy Charpentier. Pół roku później Feng Zhang z Broad Institute i George Church z Harvardu pokazują działanie metody w komórkach ludzkich i zaczyna się wieloletni spór patentowy. Ostatnie części dotyczą etyki, chińskich bliźniaczek z edytowanym genomem i pandemii COVID-19.

Czego się dowiesz z tej książki?

• jak bakterie bronią się przed wirusami za pomocą układu CRISPR i kto to odkrył, od Mojiki po badaczy kultur jogurtowych z firmy Danisco,
• co dokładnie pokazała praca z 2012 r. i dlaczego o pierwszeństwo spierają się Berkeley i Broad Institute,
• jak He Jiankui doprowadził w 2018 r. do narodzin dzieci ze zmienionym genem CCR5 i jak zareagowali na to badacze na szczycie w Hongkongu,
• jak wyglądała terapia Victorii Gray, pacjentki z anemią sierpowatą leczonej komórkami edytowanymi metodą CRISPR,
• w jaki sposób laboratoria Doudny i Zhanga wiosną 2020 r. przestawiły się na testy wykrywające koronawirusa.

Mocne strony

Isaacson był na miejscu. Rozmawiał z Doudną, Charpentier, Zhangiem, Churchem i Watsonem, siedział na zebraniach laboratorium, sam spróbował edytować gen w probówce i zgłosił się do badania klinicznego szczepionki mRNA. Dzięki temu rywalizacja ma twarze: czytelnik widzi, kto do kogo przestał się odzywać po złożeniu wniosku patentowego i dlaczego.

Krótkie rozdziały i prosty język sprawiają, że 720 stron czyta się szybko. Biologia jest wyłożona na poziomie wystarczającym do zrozumienia stawki: czym RNA różni się od DNA, co robi przewodnik, a co nożyczki. Część o etyce uczciwie przedstawia argumenty za edycją zarodków i przeciw niej, łącznie z głosami osób głuchych i chorych na anemię sierpowatą.

Polskie wydanie zawiera fotografie bohaterów, a przekład nie gubi się w terminologii molekularnej.

Słabsze strony

Autor nie ukrywa sympatii. Doudna jest bohaterką, Zhang i Eric Lander z Broad Institute częściej występują jako rywale, a Charpentier, współlaureatka Nobla, pozostaje postacią drugiego planu. Kto chce wyważonego obrazu sporu o pierwszeństwo, powinien doczytać inne źródła.

Książka kończy się na początku 2021 r. Nie ma w niej rozstrzygnięcia amerykańskiego urzędu patentowego z 2022 r. na korzyść Broad Institute ani pierwszej dopuszczonej terapii opartej na CRISPR, zatwierdzonej w Wielkiej Brytanii i USA pod koniec 2023 r., już po polskiej premierze. Rozdziały o pandemii, pisane na gorąco, zestarzały się najszybciej i dziś wyglądają na doklejone.

Nauki jest tu mniej niż biografii. Mechanizm naprawy DNA po cięciu czy problem zmian poza miejscem docelowym autor omawia pobieżnie, a powtórzenia tych samych charakterystyk postaci wydłużają tekst.

Dla kogo?

Dla czytelników, którzy lubią historię nauki opowiedzianą przez losy ludzi, dla uczniów i studentów kierunków biologicznych ciekawych, jak naprawdę wygląda praca w laboratorium i walka o publikację. Osoby szukające wykładu o samej technice znajdą więcej w podręczniku albo w naszym artykule o CRISPR-Cas9. Książka nie zawiera porad medycznych i nie zastąpi rozmowy z lekarzem o terapiach genowych.

Werdykt

4,3/5. Przystępność oceniamy na 5: to reportaż, który nie wymaga wiedzy wstępnej. Rzetelność, aktualność i wartość dla czytelnika dostają po 4. Fakty są udokumentowane, ale narracja faworyzuje jedną stronę sporu, stan wiedzy urywa się w 2021 r., a proporcja biografii do nauki nie każdemu będzie odpowiadać.

Przeczytaj też nasze recenzje

• „Gen. Ukryta historia” (Siddhartha Mukherjee)
• „Samolubny gen” (Richard Dawkins)
• „Krótka historia prawie wszystkiego” (Bill Bryson)

Powiązane artykuły na Biomist

• CRISPR-Cas9: jak działa edycja genów?
• Bakteriofagi: wirusy, które atakują bakterie
• Regulacja ekspresji genów

Źródła

• Wydawnictwo Insignis: „Kod życia”; Lubimyczytac.pl: dane polskiego wydania; katalog Biblioteki Narodowej (ISBN 9788367710275).
• Komunikat Komitetu Noblowskiego, Nagroda Nobla z chemii 2020, 7.10.2020.
• Wikipedia (ang.): „The Code Breaker”, historia wydania, dostęp 10.11.2026.