„Koniec wszystkiego” – Katie Mack. Recenzja książki o pięciu scenariuszach końca Wszechświata

Recenzja redakcyjna · Jak oceniamy książki

Katie Mack jest kosmolożką teoretyczną, w czasie pisania książki pracowała na North Carolina State University. „Koniec wszystkiego” wyszło w 2020 r., a jeszcze w tym samym roku Zysk i S-ka wydał polski przekład Jacka Bieronia. Tytuł nie jest metaforą: autorka opisuje pięć scenariuszy fizycznego końca Wszechświata, które wynikają z obecnej wiedzy o jego składzie i rozszerzaniu. Zaczyna jednak od początku, czyli od Wielkiego Wybuchu, bo bez niego nie da się zrozumieć, dlaczego koniec w ogóle musi nastąpić.

O czym jest książka?

Pierwsze rozdziały to krótki kurs kosmologii: rozszerzanie się przestrzeni, mikrofalowe promieniowanie tła jako zdjęcie Wszechświata sprzed 13,8 mld lat, ciemna materia i odkrycie z 1998 r., że ekspansja przyspiesza, a odpowiada za to coś, co nazwano ciemną energią. Mack tłumaczy przy tym, co fizycy wiedzą, a co tylko zakładają, i dlaczego najważniejszą niewiadomą jest zachowanie ciemnej energii w przyszłości.

Potem przychodzą scenariusze. Wielki Kolaps: grawitacja wygrywa, Wszechświat zapada się z powrotem. Śmierć cieplna: ekspansja trwa, gwiazdy gasną, czarne dziury wyparowują, a zostaje zimna, pusta przestrzeń i rosnąca entropia. Wielkie Rozerwanie: ciemna energia narasta, aż rozerwie galaktyki, układy planetarne i w końcu atomy. Rozpad fałszywej próżni: pole Higgsa okazuje się w stanie niestabilnym, a bąbel nowej próżni rozchodzi się z prędkością światła i zmienia prawa fizyki bez ostrzeżenia. Odbicie: Wszechświat cyklicznie kończy się i zaczyna od nowa. Autorka przy każdym scenariuszu podaje, jakie obserwacje go wspierają, jakie osłabiają i w jakiej skali czasu miałby nastąpić.

Czego się dowiesz z tej książki?

• dlaczego pomiar jasności odległych supernowych w 1998 r. zmienił obraz losu Wszechświata i czym jest parametr stanu ciemnej energii,
• co to jest śmierć cieplna i czemu po wyparowaniu czarnych dziur problemem staje się sama definicja czasu,
• jak rozpad fałszywej próżni wiąże się z masą bozonu Higgsa zmierzoną w CERN i dlaczego fizycy mówią o metastabilności,
• czym różni się Wielkie Rozerwanie od zwykłego rozszerzania i jak liczy się moment, w którym rozpadłby się Układ Słoneczny,
• co o końcu Wszechświata mówią Roger Penrose, Freeman Dyson, Hiranya Peiris i inni fizycy, z którymi autorka rozmawiała.

Mocne strony

• Rozdzielanie wiedzy od spekulacji. Przy każdym scenariuszu Mack pisze wprost, które elementy są zmierzone, a które wynikają z ekstrapolacji modelu. To rzadkie w książkach o kosmologii.
• Współczesność. Książka zawiera wyniki misji Planck, pomiary masy Higgsa z LHC i spory o stałą Hubble’a, czyli stan badań z końca drugiej dekady XXI w.
• Styl. Autorka pisze krótkimi zdaniami, z żartami w przypisach i bez udawania, że koniec Wszechświata ją nie rusza. Rozdział o rozpadzie próżni czyta się szybciej niż niejeden thriller.
• Rozmowy z badaczami. Zamiast streszczać cudze książki, Mack pyta kosmologów o ich własne zdanie i cytuje odpowiedzi z nazwiskiem.

Słabsze strony

• Brak prawdopodobieństw. Pięć scenariuszy stoi obok siebie jak równoprawne, a w rzeczywistości śmierć cieplna jest dziś zdecydowanie najlepiej uzasadniona. Czytelnik musi sam to wyczytać z rozsianych uwag.
• Humor nie dla każdego. Przypisy z dowcipami i wstawki o kawie oraz Twitterze bawią przez sto stron, potem część czytelników zacznie je pomijać.
• Mało ilustracji. Kilka prostych wykresów to za mało przy opisie geometrii rozszerzającej się przestrzeni; przydałby się choć jeden porządny diagram czasoprzestrzenny.
• Trudne fragmenty bez taryfy ulgowej. Rozdział o odbiciu i modelach cyklicznych zakłada, że czytelnik oswoił się już z pojęciem dodatkowych wymiarów. Nie każdy zdąży.

Dla kogo?

Dla czytelników, którzy znają „Krótką historię czasu” Hawkinga i chcą wiedzieć, co zmieniło się w kosmologii od lat dziewięćdziesiątych. Dla uczniów szkół średnich zainteresowanych fizyką jako wprowadzenie do pojęć ciemnej energii i entropii. Nie polecamy jako pierwszej książki o kosmosie: bez podstaw o gwiazdach i galaktykach część rozdziałów będzie zbyt abstrakcyjna.

Werdykt

4,0/5. Solidne czwórki w każdym kryterium. To uczciwa i aktualna kosmologia, napisana z osobowością. Oceny nie podnosimy wyżej, bo książka traktuje wszystkie scenariusze z podobną powagą i oszczędza na ilustracjach tam, gdzie słowa przestają wystarczać.

Przeczytaj też nasze recenzje

• „Krótka historia czasu” (Hawking)
• „Siedem krótkich lekcji fizyki” (Rovelli)
• „Kosmos” (Sagan)
• Wszystkie recenzje i ranking książek →

Powiązane artykuły na Biomist

• Ciemna energia – co to jest?
• Czarna dziura – co to jest?
• Fale grawitacyjne – co to jest?
• Polska astronomia: od Kopernika i Heweliusza do Wolszczana i OGLE

Źródła

• Lubimyczytac.pl – dane polskiego wydania; opis w katalogu Biblioteki Narodowej (ISBN 9788382020748, Zysk i S-ka, Poznań 2020, przekład Jacek Bieroń, 352 strony).
• A. G. Riess i in., „Observational evidence from supernovae for an accelerating universe and a cosmological constant”, The Astronomical Journal 116: 1009–1038 (1998), doi:10.1086/300499 – odkrycie przyspieszającej ekspansji, punkt wyjścia książki.
• G. Degrassi i in., „Higgs mass and vacuum stability in the Standard Model at NNLO”, Journal of High Energy Physics 2012: 98 (2012), doi:10.1007/JHEP08(2012)098 – praca o metastabilności próżni, do której odwołuje się rozdział o rozpadzie próżni.