„Geniusz ptaków” – Jennifer Ackerman. Recenzja książki o inteligencji wron, sójek i gołębi

Recenzja redakcyjna · Jak oceniamy książki

Jennifer Ackerman, amerykańska dziennikarka naukowa, przez kilka lat jeździła po laboratoriach i stanowiskach badawczych od Nowej Kaledonii po Barbados, żeby sprawdzić, co dziś wiadomo o inteligencji ptaków. Efekt, „The Genius of Birds” z 2016 r., ukazał się po polsku rok później w serii #Nauka Wydawnictwa Uniwersytetu Jagiellońskiego, w przekładzie Barbary Gutowskiej-Nowak. Książka ma 366 stron i kilkadziesiąt stron przypisów do prac źródłowych, co w reportażu popularnonaukowym jest rzadkością.

O czym jest książka?

Ackerman zaczyna od wron brodatych z Nowej Kaledonii, jedynych poza człowiekiem zwierząt, które wytwarzają narzędzia z haczykiem. Opisuje badania Gavina Hunta i Alexa Taylora z Auckland oraz słynną wronę Betty z Oksfordu, która w 2002 r. sama wygięła drucik, żeby wyciągnąć pokarm z rurki. Potem przechodzi do pamięci: orzechówka popielata ukrywa jesienią dziesiątki tysięcy nasion i przez zimę odnajduje większość skrytek, a sikory z surowszych siedlisk mają większy hipokamp niż ich krewniaczki z łagodnego klimatu.

Kolejne rozdziały dotyczą życia społecznego i komunikacji: podsłuchiwania ostrzeżeń innych gatunków, nauki śpiewu u zeberek, ptaków przedrzeźniaczy, a także altanników, których samce budują i dekorują altany, a jeden gatunek układa przedmioty tak, żeby z perspektywy samicy wyglądały na równe. Jest rozdział o nawigacji gołębi, czyli o magnetorecepcji, mapie zapachowej i sporach, który zmysł jest ważniejszy. Książkę zamyka opowieść o wróblach i innych gatunkach, które radzą sobie w miastach lepiej niż ich dzicy kuzyni, oraz pytanie, czy elastyczność zachowania to właśnie ta cecha, którą warto nazywać inteligencją.

Czego się dowiesz z tej książki?

• jak wrony brodate wycinają z liści pandanu narzędzia o ustalonym kształcie i czemu badacze mówią o lokalnych tradycjach,
• co pokazały eksperymenty z wroną Betty i dlaczego późniejsze obserwacje dzikich wron kazały ostrożniej je interpretować,
• jak orzechówka zapamiętuje położenie nasion i co wspólnego ma z tym sezonowy wzrost hipokampa u sikor,
• czym mózg ptaka różni się od mózgu ssaka, dlaczego dawne nazwy jego części wprowadzały w błąd i jak gęsto upakowane są w nim neurony,
• jak gołębie znajdują drogę do domu z odległości setek kilometrów i jakie doświadczenia prowadzono, żeby to rozstrzygnąć.

Mocne strony

• Badania z pierwszej ręki. Autorka była w terenie i w laboratoriach, rozmawiała z badaczami, oglądała eksperymenty. Każdy rozdział ma konkretne nazwiska, miejsca i daty.
• Przypisy do prac źródłowych. Twierdzenia o zachowaniu ptaków są odesłane do artykułów naukowych, więc czytelnik może sprawdzić, skąd pochodzi każda liczba.
• Umiar w ocenach. Ackerman pokazuje spory między badaczami, na przykład o to, czy Betty rzeczywiście rozumiała, co robi, i nie rozstrzyga ich na siłę.
• Dobry przekład. Barbara Gutowska-Nowak konsekwentnie używa polskich nazw gatunkowych i trzyma się terminologii z polskich podręczników etologii.

Słabsze strony

• Słowo „geniusz” w tytule. Autorka sama przyznaje, że to publicystyczny skrót, ale tytuł nastawia czytelnika na porównania z ludźmi, których treść książki raczej unika.
• Amerykańskie ptaki. Większość przykładów to gatunki Ameryki Północnej i Australii. Polski czytelnik znajdzie sójkę, wronę i wróbla, ale o kruku, sroce czy kawce przeczyta niewiele.
• Stan wiedzy z 2016 r. Badania nad liczeniem u wron, snem ptaków i ich świadomością poszły od tego czasu dalej, a kilka cytowanych wyników zostało później powtórzonych z innym skutkiem.
• Brak zdjęć. Kilka czarno-białych rycin to za mało w książce o ptakach, które autorka tak dokładnie opisuje.

Dla kogo?

Dla obserwatorów ptaków, którzy chcą wiedzieć, co dzieje się w głowie sikory przy karmniku. Dla uczniów i studentów biologii jako wprowadzenie do etologii poznawczej z dobrymi odesłaniami do literatury. Dla nauczycieli szukających przykładów do lekcji o układzie nerwowym i zachowaniu zwierząt.

Werdykt

4,3/5. Przystępność na pięć, rzetelność na cztery, bo przy tak szerokim temacie autorka musiała wybierać, a wybrała głównie badania amerykańskie i australijskie. Jeśli po „Niezwykłych zmysłach” Yonga szukasz książki o jednej gromadzie zwierząt, to jest dobry adres.

Przeczytaj też nasze recenzje

• „Niezwykłe zmysły” (Yong)
• „Bystre zwierzę” (de Waal)
• „Inne umysły” (Godfrey-Smith)
• Wszystkie recenzje i ranking książek →

Powiązane artykuły na Biomist

• Wędrówki ptaków – dlaczego ptaki odlatują i jak znajdują drogę?
• Ptaki – budowa zewnętrzna i układy
• Podstawowe informacje maturalne o ptakach
• Dobór płciowy – dlaczego samce bywają tak ozdobne? (altanniki i ich altany)

Źródła

• Lubimyczytac.pl – dane polskiego wydania; opis w katalogu Biblioteki Narodowej (ISBN 9788323343332, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, seria #Nauka, 2017, 366 stron).
• A. A. S. Weir, J. Chappell, A. Kacelnik, „Shaping of hooks in New Caledonian crows”, Science 297: 981 (2002), doi:10.1126/science.1073433 – doniesienie o wronie Betty.
• C. N. Templeton, E. Greene, K. Davis, „Allometry of alarm calls: black-capped chickadees encode information about predator size”, Science 308: 1934–1937 (2005), doi:10.1126/science.1108841 – badanie ostrzeżeń sikor opisane w rozdziale o komunikacji.