„W rzeczy samej” – Mark Miodownik. Recenzja książki o stali, betonie, czekoladzie i szkle

Recenzja redakcyjna · Jak oceniamy książki

Mark Miodownik, inżynier materiałowy z University College London, zaczyna od zdjęcia samego siebie na dachu: siedzi przy stoliku, pije herbatę, obok leży książka i czekolada. W każdym rozdziale bierze z tego zdjęcia jedną rzecz, stal, papier, beton, czekoladę, piankę, plastik, szkło, grafit, porcelanę i wreszcie implanty, i opowiada, dlaczego działa tak, a nie inaczej. Oryginał z 2013 r. dostał rok później nagrodę Royal Society za najlepszą książkę popularnonaukową. Polskie wydanie Karakteru z 2016 r. w przekładzie Dariusza Żukowskiego ma 282 strony.

O czym jest książka?

Zamysł jest prosty: materiały, których dotykamy codziennie, są zbyt dobrze znane, żeby je zauważać, a każdy z nich kryje chemię i historię. Pierwszy rozdział otwiera scena z londyńskiego metra, gdzie nastoletniego autora ktoś zranił żyletką. Zamiast strachu zostało mu pytanie, jak kawałek stali grubości ułamka milimetra może być tak ostry i tak twardy. Odpowiedź prowadzi przez struktury krystaliczne żelaza, rolę węgla, miecze samurajów, konwertor Bessemera i stal nierdzewną Harry’ego Brearleya z Sheffield z 1913 r., dzięki której łyżka nie smakuje metalem.

Dalej jest beton, od rzymskiego Panteonu po zbrojenie i próby stworzenia betonu, który sam zarasta pęknięcia dzięki bakteriom. Rozdział o czekoladzie tłumaczy, czemu dobra tabliczka musi być temperowana: masło kakaowe krystalizuje w kilku odmianach, a tylko jedna z nich topi się w ustach, lecz nie w palcach. Aerożel, najlżejsze ciało stałe, pojawia się razem z historią Samuela Kistlera i sondy Stardust, która łapała w niego pył komety. Szkło opowiedziane jest od rzymskich okien po światłowody, grafit od ołówka po grafen, za który Geim i Nowosiołow dostali Nobla w 2010 r. Ostatni rozdział dotyczy materiałów wszczepianych do ciała: tytanu, bioszkła i rusztowań dla hodowanych tkanek.

Czego się dowiesz z tej książki?

• dlaczego stal z dodatkiem chromu nie rdzewieje i co ma do tego pasywacja powierzchni,
• czym różni się beton rzymski od współczesnego i dlaczego zbrojenie stalą działa, choć to dwa zupełnie różne materiały,
• jak sześć odmian krystalicznych masła kakaowego decyduje o smaku czekolady i co robi cukiernik podczas temperowania,
• jak powstaje aerożel i czemu kostka tego materiału wygląda jak zamrożony dym,
• czym różnią się grafit, diament i grafen, skoro wszystkie składają się tylko z węgla.

Mocne strony

• Pomysł na konstrukcję. Jedno zdjęcie, dziesięć przedmiotów, dziesięć rozdziałów. Czytelnik od razu wie, gdzie jest, a autor nie musi udawać, że istnieje jedna wielka opowieść o wszystkim.
• Chemia bez wzorów, ale bez uproszczeń. Miodownik tłumaczy struktury krystaliczne, dyslokacje i przemiany fazowe rysunkami i porównaniami, które da się potem sprawdzić w podręczniku.
• Osobisty ton z pokryciem. Anegdoty o żyletce, o pierwszym spotkaniu z aerożelem czy o eksperymentach z czekoladą nie są ozdobnikiem, tylko wejściem do konkretnej fizyki.
• Dobra robota wydawcy. Przekład Dariusza Żukowskiego czyta się płynnie, a Karakter zachował ilustracje autora.

Słabsze strony

• Chemii jest mniej, niż sugeruje tytuł. Autor jest inżynierem i myśli strukturami, nie reakcjami. Czytelnik, który chce wiedzieć, jak przebiega korozja albo polimeryzacja, dostanie tylko zarys.
• Brytyjska perspektywa. Sheffield, londyńskie metro, herbata, sklepy z Oxford Street. To działa jako klimat, ale polski czytelnik niektóre odniesienia odbierze z dystansu.
• Dane z 2013 r. Rozdział o grafenie i o materiałach do implantów zatrzymał się na obietnicach sprzed dekady. Część z nich już się spełniła, część nie, a książka nie może o tym powiedzieć.
• Dziesięć rozdziałów, dziesięć poziomów. Rozdziały o betonie i o szkle są bardzo dobre, rozdział o papierze jest zbiorem luźnych uwag o banknotach, paragonach i książkach.

Dla kogo?

Dla uczniów i nauczycieli chemii oraz fizyki, którzy szukają przykładów z życia do lekcji o wiązaniach, strukturach krystalicznych i właściwościach materiałów. Dla studentów pierwszego roku inżynierii materiałowej jako lektura przed podręcznikiem. I dla każdego, kto kiedykolwiek zastanawiał się, czemu łyżka nie ma smaku, a czekolada w upale robi się szara.

Werdykt

4,3/5. Przystępność na pięć, rzetelność na solidne cztery, bo autor świadomie upraszcza chemię na rzecz struktury i historii. Nagroda Royal Society była zasłużona: po tej książce trudno patrzeć na stół, okno i tabliczkę czekolady tak samo jak przed nią.

Przeczytaj też nasze recenzje

• „Znikająca łyżeczka” (Kean) – historie pierwiastków z układu okresowego
• „Krótka historia prawie wszystkiego” (Bryson)
• „Kwantechizm 2.0” (Dragan)
• Wszystkie recenzje i ranking książek →

Powiązane artykuły na Biomist

• Błogosławieństwa i przekleństwa pasywacji (dlaczego stal nierdzewna nie rdzewieje)
• Szkło laboratoryjne – rodzaje, nazwy i zastosowanie
• Azotek boru – odmiany, budowa i zastosowanie (materiał o strukturze podobnej do grafitu)
• Ocynkowana stal w pożarze – testy Politechniki Wrocławskiej i CNBOP

Źródła

• Wydawnictwo Karakter – strona książki (data wydania 1 kwietnia 2016, 282 strony, ISBN 978-83-65271-08-2); lubimyczytac.pl; opis w katalogu Biblioteki Narodowej.
• K. S. Novoselov i in., „Electric field effect in atomically thin carbon films”, Science 306: 666–669 (2004), doi:10.1126/science.1102896 – praca o grafenie przywołana w rozdziale o graficie.