Chlorowodór nad szczelinami wulkanu Alba Mons. Badacze z CBK PAN: Mars może być tylko uśpiony
Sonda ExoMars Trace Gas Orbiter wykryła chlorowodór w atmosferze nad świeżymi szczelinami na zboczach marsjańskiego wulkanu Alba Mons. Według międzynarodowego zespołu, w którym jest troje badaczy z Centrum Badań Kosmicznych PAN w Warszawie, gaz może pochodzić z magmy ukrytej pod powierzchnią. Wyniki ukazały się na początku listopada 2026 r. w czasopiśmie „Science Advances”.
Dlaczego chlorowodór jest ciekawy?
Mars ma największe wulkany w Układzie Słonecznym, ale dziś nie widać na nim erupcji. Przez lata uważano go więc za planetę geologicznie martwą. Ten obraz zaczął się zmieniać, gdy lądownik InSight zarejestrował trzęsienia Marsa, a badacze znaleźli ślady stosunkowo młodego wulkanizmu (pisaliśmy o tym m.in. przy okazji aktywnego uskoku w Valles Marineris).
Brakowało jednak sygnału z samej atmosfery. Na Ziemi wulkany wydzielają m.in. dwutlenek siarki, ale na Marsie tego gazu dotąd nie wykryto. Autorzy zauważają w pracy, że ukryte komory magmowe łatwiej może zdradzić wyciek gazów zawierających chlorowce, takich jak chlorowodór (HCl).
Sam HCl na Marsie nie jest nowością. Spektrometry sondy TGO notowały go wcześniej w wielu miejscach, ale w ciepłej porze marsjańskiego roku, gdy planeta jest najbliżej Słońca. Te detekcje przypisywano procesom w atmosferze i pyle. Nowe obserwacje dotyczą chłodnej pory roku i skupiają się w jednym regionie – wokół Alba Mons.
Co dokładnie zarejestrowała sonda?
Trace Gas Orbiter to orbiter programu ExoMars Europejskiej Agencji Kosmicznej, przeznaczony do badania śladowych gazów w atmosferze Marsa. Prof. Daniel Mège jest naukowcem interdyscyplinarnym tej misji. Pomiary wykonał zestaw spektrometrów podczerwieni Atmospheric Chemistry Suite (ACS). Stężenie chlorowodoru było rzędu 2 części na miliard objętościowo – na miliard cząsteczek marsjańskiego powietrza przypadają mniej więcej dwie cząsteczki HCl. Kamera stereoskopowa CaSSIS pokazała w tym rejonie świeże, wąskie (poniżej 1 m) szczeliny i przebarwienia powierzchni. Autorzy interpretują je jako możliwe drogi, którymi gaz wydostaje się z głębi.
Alba Mons to jeden z największych pod względem powierzchni wulkanów Marsa. Jak mówił PAP prof. Daniel Mège z CBK PAN i Uniwersytetu w Bernie, jego aktywność zaczęła się 3,7 mld lat temu, była początkowo bardzo intensywna, a z czasem ustała. Według badacza wiele wskazuje na to, że marsjańskie wulkany są uśpione, a nie wygasłe.
„Nasze odkrycia sugerują też, że wnętrze Marsa jest nadal gorące” – powiedział prof. Mège w rozmowie z PAP.
Skąd sezonowość?
Na półkuli północnej chlorowodoru jest zwykle najwięcej zimą, a latem niemal znika. Nad szczelinami Alba Mons było go jednak więcej wczesnym latem. Prof. Mège przedstawił dwa możliwe wyjaśnienia. Pierwsze: zimą, przy temperaturze ok. minus 120°C, lód zatyka szczeliny, a gaz gromadzi się pod powierzchnią. Gdy robi się cieplej, lód sublimuje i uwalnia HCl. Drugie wyjaśnienie jest prostsze: latem w atmosferze jest mniej pyłu, więc spektrometry łatwiej wykrywają gaz.
Badacz zwrócił też uwagę na możliwy kontekst astrobiologiczny. Ciepło magmy i woda w skorupie mogłyby tworzyć systemy hydrotermalne, podobne do tych, które na Ziemi uważa się za jedno z prawdopodobnych miejsc narodzin życia. To jednak hipoteza na przyszłość, a nie wynik tej pracy.
Jakie są ograniczenia?
Publikacja opiera się na ośmiu lokalnych detekcjach chlorowodoru. Prof. Mège podkreślał, że są spójne i mają niewielki błąd pomiaru, ale to wciąż mała próba. „Potrzebujemy więc wielu kolejnych lat na orbicie, aby uzupełnić te informacje i sprawdzić, czy obecność chlorowodoru zawsze wiąże się ze zjawiskami wulkanicznymi lub deformacjami tektonicznymi” – mówił PAP. Pochodzenie gazu z komory magmowej to najlepsze wyjaśnienie według autorów, ale nie bezpośrednia obserwacja magmy.
Prof. Mège pokieruje w CBK PAN nowym projektem finansowanym przez Narodowe Centrum Nauki. Badacze chcą m.in. w laboratorium sprawdzić, jak HCl z magmy reaguje z bogatym w lód podłożem, zanim ucieknie do atmosfery. Ma to pomóc ustalić, czy Mars – obok Ziemi, Io i Wenus – należy do skalistych ciał Układu Słonecznego z trwającą aktywnością wulkaniczną. Więcej o planetach i ich księżycach w naszym przewodniku po Układzie Słonecznym.
Słowniczek: trzęsienie Marsa – wyjaśnienie pojęcia z tego tekstu.
Źródła i daty
- A. Trokhimovskiy, D. Mège, O. Korablev, K. S. Olsen, A. A. Fedorova, B. Taysum, P.-A. Tesson, M. Luginin, F. Montmessin i in. (21 autorów, w tym J. Gurgurewicz), „Enigmatic HCl detections as a potential signature of igneous activity on Mars”, Science Advances 12(45): eaeb9422 – wydanie z 06.11.2026 (online 04.11.2026 wg PAP) – doi:10.1126/sciadv.aeb9422.
- Nauka w Polsce (PAP), Anna Bugajska, „Naukowiec CBK PAN: Mars nie jest geologicznie martwy, tylko uśpiony”, 06.11.2026 – naukawpolsce.pl.
- Afiliacje polskie: Centrum Badań Kosmicznych PAN (D. Mège, P.-A. Tesson, J. Gurgurewicz). Pierwszy autor: Instytut Badań Kosmicznych Rosyjskiej Akademii Nauk.
Ilustracja wyróżniająca: barwna mapa wysokości wulkanu Alba Mons na Marsie z altymetru laserowego MOLA (czerwień i róż – tereny wyższe, zieleń – niższe); widoczne promieniste systemy rowów i szczelin. Autor: NASA / JPL-Caltech / Arizona State University, domena publiczna, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.
