Rtęć z cynobru w jeziorach Majów. Osady z Jukatanu pokazują załamanie wodnych ekosystemów
W osadach dwóch jezior na półwyspie Jukatan stężenie rtęci z okresu klasycznego cywilizacji Majów (250–920 n.e.) przez stulecia przekraczało współczesne progi toksyczności. W tych samych warstwach ubywa śladów glonów, sinic, małżoraczków i ślimaków. Zespół z Auburn University i współpracujących ośrodków opisał wyniki 4 listopada 2026 r. w czasopiśmie „Science Advances”.
Skąd rtęć w jeziorach Majów?
Starożytni Majowie używali rtęci w dwóch postaciach. Pierwsza to rtęć metaliczna, płynna w temperaturze pokojowej, znajdowana w kilku stanowiskach archeologicznych. Druga to cynober, czyli siarczek rtęci(II) o wzorze HgS – minerał o intensywnej czerwonej barwie. Majowie stosowali go jako pigment: malowali nim budowle i ceramikę, a także używali w pochówkach.
Cynober jest związkiem trudno rozpuszczalnym i stosunkowo trwałym (o chemii siarczków pisaliśmy w tekście Anion siarczkowy – istnieje czy nie?). Problem pojawia się, gdy rtęć trafi do zbiornika wodnego. W beztlenowych warstwach dna bakterie mogą przekształcać ją w metylortęć – związek, który łatwo przenika do organizmów i kumuluje się w kolejnych ogniwach łańcucha pokarmowego.
Dotąd ślady rtęci znano głównie z południowych wyżyn i nizin, z okolic dużych miast, takich jak Tikal czy Copán. Z północnego Jukatanu opisano tylko jedno takie stanowisko. Badacze sprawdzili, czy skażenie sięgało dalej.
Co pokazały rdzenie osadów?
W maju 2023 r. zespół pobrał rdzenie osadów z dwóch jezior położonych przy dawnych osadach Majów. Lago Cobá to płytkie jezioro o powierzchni ok. 0,4 km² obok ruin miasta Cobá, które w okresie klasycznym mogło liczyć 50–90 tys. mieszkańców. Cenote Xcach to krasowa studnia o średnicy ok. 100 m. Wiek kolejnych warstw ustalono metodą radiowęglową.
W Lago Cobá stężenie rtęci zaczęło rosnąć ok. 40 r. n.e. i osiągnęło ok. 2,3 mikrograma na gram suchego osadu w latach ok. 250–300 n.e. Tło naturalne wynosiło ok. 0,02 µg/g, czyli ponad sto razy mniej. W Cenote Xcach były trzy okresy wysokich stężeń. Najdłuższy trwał od ok. 535 do 820 r. n.e.; średnia wynosiła wtedy 8,4 µg/g, a maksimum ok. 18 µg/g przypadło na ok. 720 r. n.e.
Dla porównania: we współczesnych wytycznych dla osadów słodkowodnych 1,06 µg/g to poziom, przy którym szkodliwe skutki są prawdopodobne, a 2,0 µg/g – poziom skutków poważnych. W Xcach ten drugi próg był przekraczany przez blisko trzy stulecia.
Ważna była kontrola. Rdzenie z dwóch innych jezior Jukatanu – Cenote Polol i Laguny Chichancanab – nie wykazały podwyższonej rtęci. To wyklucza źródło atmosferyczne obejmujące cały region. Autorzy uważają, że rtęć lub cynober przywożono do zlewni handlem, a potem deszcze wraz z erodowaną glebą znosiły je do wody.
Jak zareagowało życie w jeziorach?
Osady przechowują też ślady organizmów. Badacze zmierzyli barwniki fotosyntetyczne (m.in. beta-karoten i barwniki typowe dla sinic oraz bakterii purpurowych siarkowych). Gdy rtęć przekraczała próg poważnych skutków, ich ilość spadała do minimum. Wcześniej dopływ fosforu sprzyjał zakwitom sinic (więcej o tych organizmach w przewodniku po bakteriach, protistach i grzybach), ale potem ta społeczność się załamywała.
W Lago Cobá jedyny odcinek rdzenia bez muszli małżoraczków i ślimaków przypadł na okres toksycznych stężeń. W Xcach spadła liczba szczątków larw ochotkowatych, a dominujący rodzaj Goeldichironomus niemal zniknął, zastąpiony przez Beardius.
„O ile wiadomo, że zmniejszenie zasobów wody, spowodowane zmianami klimatycznymi, stanowiło dla starożytnych Majów istotny czynnik stresogenny, nasze wyniki sugerują, iż pogorszenie jakości wody wskutek skażenia rtęcią było dodatkowym, dotychczas niedocenianym zagrożeniem środowiskowym” – piszą autorzy, cytowani przez Naukę w Polsce.
Jakie są ograniczenia badania?
Analiza obejmuje tylko dwa jeziora. Badacze zmierzyli rtęć całkowitą, ale nie metylortęć, czyli formę najgroźniejszą dla organizmów. Związek między rtęcią a załamaniem ekosystemu opiera się na zbieżności w czasie, a nie na eksperymencie. To, że ludzie jedzący ryby i ślimaki z tych jezior mogli być narażeni na rtęć, autorzy przedstawiają jako możliwość, nie jako wynik pomiarów. Wokół Cenote Xcach prowadzono dotąd niewiele wykopalisk, więc szczytu skażenia nie da się jeszcze powiązać z konkretną fazą rozwoju osady.
Słowniczek: datowanie radiowęglowe – wyjaśnienie pojęcia z tego tekstu.
Źródła i daty
- M. N. Waters, S. L. Wooten, A. M. Abrook, M. Brenner, J. H. Curtis, P. G. Langdon, R. M. Medina-Gonzalez, S. Paradeisis-Stathis, R. S. Vachula, „Toxic mercury, aquatic ecosystem collapse, and the ancient Lowland Maya”, Science Advances 12(45): eaeh3280 – online 04.11.2026 – doi:10.1126/sciadv.aeh3280 (otwarty dostęp, CC BY 4.0).
- Nauka w Polsce (PAP), Paweł Wernicki, „Czerwień zaszkodziła Majom”, 09.11.2026 – naukawpolsce.pl.
- Afiliacje autorów m.in.: Auburn University (USA), University of Florida (USA), University of Southampton (Wielka Brytania), Universidad Autónoma de Yucatán (Meksyk). Liczby podano za pełnym tekstem publikacji.
Zdjęcie wyróżniające: jezioro Cobá (Lago Cobá) w stanie Quintana Roo w Meksyku, jedno z dwóch jezior, z których pochodzą badane rdzenie osadów (zdjęcie z 2015 r.). Fot. Wasquewhat, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Ekologia →
