Blisko 100 pięściaków z doliny Okwa. Archeolodzy z UWr szukają śladów homininów na Kalahari

Blisko 100 kamiennych pięściaków i pozostałości po ich wytwarzaniu zebrali archeolodzy z Uniwersytetu Wrocławskiego w dolinie Okwa na pustyni Kalahari. Około 40 z nich znaleziono w tym roku na jednym stanowisku, na brzegu dawnego jeziora. Narzędzia należą do tradycji aszelskiej, jednej z najstarszych tradycji technologicznych epoki kamienia. O wynikach prac zespołu prof. Mirosława Masojcia poinformował 8 listopada 2026 r. serwis Nauka w Polsce.

Gdzie leży dolina Okwa?

Kalahari w południowej Afryce w dużej części porasta gęsty busz, przez który trudno się przedostać. Sucha dziś dolina Okwa ciągnie się od pogranicza Botswany i Namibii, z dala od dużych skupisk ludności. W plejstocenie, czyli w epoce, która zakończyła się około 11,7 tys. lat temu, działał tu rozległy system rzek i jezior. W osadach zachowały się ślady dawnych zmian środowiska i obecności człowieka.

„Dolina Okwa jest obszarem wyjątkowo trudnym do badań. Gęsty busz ogranicza dostęp do wielu miejsc i utrudnia systematyczne rozpoznanie archeologiczne. W dużej mierze właśnie dlatego ten fragment Kalahari pozostaje dotąd bardzo słabo przebadany” – powiedział PAP prof. Masojć, dyrektor Instytutu Archeologii UWr.

Czym są pięściaki?

Pięściak to duże kamienne narzędzie obrabiane z obu stron, zwykle w kształcie migdała lub kropli, z ostrymi krawędziami bocznymi. Jest najbardziej charakterystycznym wyrobem tradycji aszelskiej. Według prof. Masojcia przyjmuje się obecnie, że tradycja ta pojawiła się około 1,7 mln lat temu i przetrwała do około 200 tys. lat temu. Znana jest z Afryki, Azji i Europy, a jej twórcami byli wcześni przedstawiciele rodzaju Homo.

Zespół z Wrocławia, pracujący w ramach grantu Narodowego Centrum Nauki, szuka przede wszystkim najstarszych śladów obecności i wędrówek homininów oraz stanowisk, które pozwolą na bezpośrednie badania. Obok pięściaków archeolodzy znaleźli odpady powstające przy ich produkcji i obróbce brył kamienia. To ważne, bo wskazuje, że narzędzia wytwarzano na miejscu, a nie tylko je tam porzucono.

Homininami nazywa się człowieka współczesnego i jego wymarłych krewnych z linii, która oddzieliła się od przodków szympansów. Południowa Afryka jest dla badań nad nimi regionem kluczowym, ale wnętrze Kalahari wciąż jest na tej mapie słabo rozpoznane. Prof. Masojć zaznacza, że wrocławski zespół ma w praktyce do dyspozycji całą pustynię Kalahari w badaniach nad najstarszymi epizodami dziejów ludzkości.

Szerzej o tym, kim byli wcześni ludzie, piszemy w artykule Ewolucja człowieka – od australopiteków do Homo sapiens. Archeolodzy z UWr pracują też w innych częściach Afryki – niedawno opisywaliśmy ich pierwszy sezon badań w Serengeti.

Jak pomogły wyrobiska przy drogach?

Kluczem do trudnego terenu okazały się kalkrety. To osady scementowane węglanem wapnia, w Botswanie powszechnie wydobywane jako materiał do budowy dróg. Liczne wyrobiska odsłaniają przekrój przez osady Kalahari, więc pozwalają zajrzeć w budowę geologiczną doliny bez kopania głębokich wykopów.

„Są one pozyskiwane w licznych wyrobiskach, które dla nas okazały się niezwykle cenne, ponieważ odsłaniają osady Kalahari i pozwalają zajrzeć w budowę geologiczną doliny” – wyjaśnił badacz. W tych odsłonięciach naukowcy rozpoznali ślady plejstoceńskich rzek i jeziora. Na brzegu dawnego zbiornika leżały właśnie kamienne pięściaki.

Co dalej z narzędziami?

Znaleziska trafiły do Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, gdzie przechodzą szczegółowe analizy. Archeolodzy chcą sprawdzić, czym pięściaki z Kalahari różnią się od narzędzi z terenów na północ od pustyni oraz od materiałów aszelskich z RPA. Analizy technologiczne, połączone z badaniami osadów, datowaniem i rekonstrukcją dawnego środowiska, mają pokazać, jak wczesne społeczności korzystały z krajobrazu Kalahari i jak radziły sobie ze zmianami klimatu w południowej Afryce.

Badania prowadzone są we współpracy z University of Botswana, koreańskim instytutem geologicznym KIGAM oraz Państwowym Instytutem Geologicznym – PIB w Warszawie.

Ograniczenia

To relacja z trwających badań terenowych, a nie wyniki opublikowane w recenzowanym czasopiśmie. Przynależność do tradycji aszelskiej określono na podstawie cech narzędzi, ale komunikat nie podaje jeszcze wieku stanowisk ani metod datowania – zakres 1,7 mln–200 tys. lat dotyczy całej tradycji, nie znalezisk z doliny Okwa. Porównania z innymi regionami Afryki dopiero są prowadzone. Nie wiadomo też na razie, który gatunek człowieka wytworzył te narzędzia.

Źródła i daty

• Nauka w Polsce (PAP), Ewelina Krajczyńska-Wujec, „Pięściaki z Kalahari. Polscy archeolodzy badają ślady sprzed setek tysięcy lat” – 08.11.2026 – naukawpolsce.pl (cytaty prof. Mirosława Masojcia).
• Kierownik badań: prof. Mirosław Masojć, Instytut Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego; projekt finansowany przez Narodowe Centrum Nauki.
• Recenzowana publikacja z wynikami sezonu 2026 nie jest jeszcze dostępna; tekst oparto na wypowiedziach kierownika badań dla PAP.

Zdjęcie wyróżniające: krzemienny pięściak aszelski z Menchecourt-lès-Abbeville (Francja), z dawnej kolekcji Jacques’a Bouchera de Perthes, Muzeum Historii Naturalnej w Tuluzie – zdjęcie poglądowe, nie narzędzie z Kalahari. Fot. Didier Descouens, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons; kadrowanie Biomist.