Amoniak NH₃ – budowa, właściwości, woda amoniakalna, reakcje z równaniami, synteza Habera-Boscha i bezpieczeństwo
NH₃ – szybka odpowiedź
| Pytanie | Odpowiedź |
|---|---|
| Nazwa, rodzaj związku | amoniak (azan); wodorek azotu, związek kowalencyjny o wiązaniach spolaryzowanych, zasada Brønsteda |
| Masa molowa | 14,01 + 3 · 1,008 = 17,03 g/mol |
| Budowa cząsteczki | azot sp³, jedna wolna para elektronowa, piramida trygonalna, kąt H–N–H ok. 107°; cząsteczka polarna |
| Właściwości fizyczne | bezbarwny gaz, t. wrz. –33,3 °C, t. top. –77,7 °C, gęstość 0,77 g/dm³ (warunki normalne), lżejszy od powietrza |
| Rozpuszczalność w wodzie | bardzo duża: około 700 objętości gazu w 1 objętości wody (20 °C) |
| Równowaga w wodzie | NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻; Kb = 1,8·10⁻⁵ (25 °C), pKb = 4,75 |
| pH roztworu 0,1 mol/dm³ | [OH⁻] ≈ √(1,8·10⁻⁵ · 0,1) = 1,34·10⁻³ mol/dm³; pOH ≈ 2,87; pH ≈ 11,1 |
| Otrzymywanie | przemysł: N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ (Haber-Bosch); laboratorium: 2NH₄Cl + Ca(OH)₂ → CaCl₂ + 2NH₃↑ + 2H₂O |
| Wykrywanie | zapach, wilgotny papierek uniwersalny barwi się na niebiesko, biały dym przy pałeczce zwilżonej stężonym HCl |
Budowa i geometria cząsteczki
Atom azotu ma pięć elektronów walencyjnych. Trzy z nich tworzą wiązania z atomami wodoru, a dwa pozostają jako wolna para. Cztery obszary gęstości elektronowej (trzy wiązania i wolna para) układają się tetraedrycznie, stąd hybrydyzacja sp³. Kształt cząsteczki opisujemy jednak tylko przez położenie atomów, więc NH₃ jest piramidą trygonalną z azotem na wierzchołku.
Wolna para odpycha pary wiążące silniej, niż one odpychają się nawzajem, dlatego kąt H–N–H spada z 109,5° (tetraedr) do około 107°. W wodzie, z dwiema wolnymi parami, kąt jest jeszcze mniejszy: 104,5°. W jonie amonowym NH₄⁺ wolna para tworzy czwarte wiązanie z protonem i powstaje regularny tetraedr o kątach 109,5°. Wszystkie cztery wiązania N–H są w nim równocenne, choć jedno powstało jako wiązanie koordynacyjne.
Azot jest wyraźnie bardziej elektroujemny od wodoru, wiązania są spolaryzowane, a niesymetryczny kształt sprawia, że cząsteczka ma moment dipolowy. Między cząsteczkami NH₃ tworzą się wiązania wodorowe. Widać to po temperaturze wrzenia: amoniak wrze w –33,3 °C, a fosforowodór PH₃, cięższy i bez wiązań wodorowych, w –87,7 °C.
Właściwości fizyczne i rozpuszczalność
Amoniak w zwykłych warunkach jest gazem lżejszym od powietrza (0,77 g/dm³ wobec 1,29 g/dm³), dlatego w laboratorium zbiera się go do naczynia odwróconego dnem do góry. Pod ciśnieniem około 0,86 MPa skrapla się już w temperaturze pokojowej i w tej postaci przewozi się go w cysternach.
Rozpuszczalność w wodzie jest bardzo duża: jedna objętość wody pochłania w 20 °C około 700 objętości gazu. Pokazuje to klasyczna „fontanna amoniakalna”: kolbę napełnioną suchym amoniakiem łączy się rurką z wodą zabarwioną fenoloftaleiną. Pierwsze krople wody pochłaniają tyle gazu, że ciśnienie w kolbie gwałtownie spada i woda tryska do środka, barwiąc się na malinowo. Rozpuszczaniu sprzyjają wiązania wodorowe między NH₃ a H₂O. Ze wzrostem temperatury rozpuszczalność maleje, a ogrzana woda amoniakalna traci gaz, co czuć od razu po otwarciu ciepłej butelki.
Woda amoniakalna i równowaga NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻
Roztwór amoniaku w wodzie nazywa się wodą amoniakalną. Odczynnik laboratoryjny ma zwykle stężenie 25 %, a w aptece i drogerii spotyka się roztwór 10 %. Większość rozpuszczonego amoniaku pozostaje w postaci cząsteczek NH₃ otoczonych wodą. Tylko niewielka część reaguje z wodą jako zasada Brønsteda, przyjmując proton:
NH₃ + H₂O ⇌ NH₄⁺ + OH⁻, Kb = [NH₄⁺][OH⁻] / [NH₃] = 1,8·10⁻⁵ (25 °C).
W roztworze 0,1 mol/dm³ przereagowuje około 1,3 % cząsteczek, a pH wynosi około 11,1. Sprzężony kwas, jon NH₄⁺, ma Ka = Kw / Kb ≈ 5,6·10⁻¹⁰ (pKa = 9,25), dlatego roztwory soli amonowych, np. NH₄Cl, mają odczyn lekko kwasowy. Mieszanina NH₃ i NH₄Cl jest buforem o pH w okolicy 9,25.
W starszych podręcznikach roztwór zapisuje się jako NH₃·H₂O lub „NH₄OH”. Żadna z tych form nie jest osobną substancją, którą można wyodrębnić. Na maturze bezpieczniej pisać równanie z NH₃ i H₂O.
Reakcje amoniaku z równaniami
| Reakcja | Równanie | Obserwacje i uwagi |
|---|---|---|
| z chlorowodorem (gazy) | NH₃ + HCl → NH₄Cl | gęsty biały dym drobnych kryształków chlorku amonu; klasyczny test na NH₃ i na HCl |
| z kwasem siarkowym(VI) | 2NH₃ + H₂SO₄ → (NH₄)₂SO₄ | siarczan amonu, nawóz azotowy; przy nadmiarze kwasu powstaje NH₄HSO₄ |
| z kwasem azotowym(V) | NH₃ + HNO₃ → NH₄NO₃ | saletra amonowa, najważniejszy nawóz azotowy |
| z jonami H₃O⁺ (zapis jonowy) | NH₃ + H₃O⁺ → NH₄⁺ + H₂O | istota reakcji z każdym mocnym kwasem w roztworze |
| z jonami Cu²⁺, mało NH₃ | Cu²⁺ + 2NH₃ + 2H₂O → Cu(OH)₂↓ + 2NH₄⁺ | niebieski galaretowaty osad wodorotlenku miedzi(II) |
| z Cu(OH)₂, nadmiar NH₃ (ligand) | Cu(OH)₂ + 4NH₃ → [Cu(NH₃)₄]²⁺ + 2OH⁻ | osad znika, roztwór ma barwę ciemnobłękitną (szafirową); NH₃ oddaje wolną parę jako ligand |
| z chlorkiem srebra | AgCl + 2NH₃ → [Ag(NH₃)₂]⁺ + Cl⁻ | biały osad AgCl rozpuszcza się; tak odróżnia się AgCl od słabiej rozpuszczalnych AgBr i AgI |
| utlenianie katalityczne (metoda Ostwalda) | 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O | siatka platynowo-rodowa, ok. 850–900 °C; dalej 2NO + O₂ → 2NO₂ i 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃ |
| spalanie w tlenie | 4NH₃ + 3O₂ → 2N₂ + 6H₂O | bez katalizatora produktem jest azot; w powietrzu amoniak pali się z trudem |
Reakcje w tabeli dzielą się na dwie grupy. W pierwszej amoniak wykorzystuje wolną parę elektronową: przyjmuje proton (kwasy) albo wiąże się z kationem metalu (kompleksy Cu²⁺, Ag⁺). Stopień utlenienia azotu się nie zmienia i wynosi –III. W drugiej grupie azot oddaje elektrony i przechodzi na 0 (N₂) albo +II (NO); to reakcje redoks, w których NH₃ jest reduktorem.
Synteza Habera-Boscha i reguła przekory
Fritz Haber opracował w 1909 r. syntezę amoniaku z pierwiastków, a Carl Bosch w zakładach BASF w Oppau przeniósł ją w 1913 r. na skalę przemysłową. Obaj dostali za to Nagrodę Nobla (Haber w 1918 r., Bosch w 1931 r.). Reakcja jest odwracalna i egzotermiczna:
N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃, ΔH = –92 kJ (na 2 mole NH₃).
Warunki procesu wynikają wprost z reguły przekory Le Chateliera-Brauna. Po lewej stronie są 4 mole gazów, po prawej 2, więc wysokie ciśnienie (zwykle 15–25 MPa) przesuwa równowagę w stronę amoniaku. Reakcja wydziela ciepło, dlatego niska temperatura zwiększa wydajność w stanie równowagi, ale wtedy azot reaguje zbyt wolno. Kompromisem jest 400–500 °C i katalizator żelazowy z dodatkiem K₂O i Al₂O₃. Katalizator przyspiesza dojście do równowagi, nie zmienia jednak jej położenia ani stałej równowagi.
W jednym przejściu przez reaktor przereagowuje zwykle kilkanaście procent mieszaniny. Z gazów wychodzących z reaktora amoniak wykrapla się przez ochłodzenie (wrze w –33 °C, a N₂ i H₂ znacznie niżej), a nieprzereagowany azot i wodór wracają do obiegu. Usuwanie produktu to kolejne zastosowanie reguły przekory. Wodór pochodzi głównie z gazu ziemnego (reforming parowy metanu), a azot z powietrza.
Otrzymywanie w laboratorium
W szkole amoniak otrzymuje się, ogrzewając mieszaninę soli amonowej z mocną zasadą: 2NH₄Cl + Ca(OH)₂ → CaCl₂ + 2NH₃↑ + 2H₂O. Gaz osusza się wapnem palonym CaO. Nie używa się do tego stężonego kwasu siarkowego(VI) ani chlorku wapnia, bo oba wiążą amoniak. Sam NH₄Cl ogrzewany w probówce rozkłada się na NH₃ i HCl, które w chłodniejszej części probówki łączą się z powrotem w biały nalot. Wygląda to jak sublimacja, ale jest to reakcja rozkładu i ponownej syntezy.
Zastosowania
Amoniak należy do związków chemicznych wytwarzanych na świecie w największych ilościach. Większość trafia do nawozów: mocznika, saletry amonowej, siarczanu i fosforanów amonu. Z amoniaku powstaje kwas azotowy(V) (metoda Ostwalda), a z niego materiały wybuchowe, barwniki i tworzywa, m.in. nylon i poliuretany. Amoniak jest substratem w metodzie Solvaya, którą otrzymuje się sodę Na₂CO₃. Jako czynnik chłodniczy (oznaczenie R717) pracuje w chłodniach i lodowiskach.
Bezpieczeństwo
Amoniak jako gaz jest toksyczny przy wdychaniu (H331), żrący dla skóry i oczu (H314) i bardzo toksyczny dla organizmów wodnych (H400). Woda amoniakalna 25 % również powoduje poważne oparzenia i może podrażniać drogi oddechowe. Z butelką pracuje się pod wyciągiem, w okularach i rękawicach. Zapachu nie sprawdza się, wąchając bezpośrednio z naczynia: ręką kieruje się opary w stronę nosa.
Wody amoniakalnej nie wolno mieszać z wybielaczami zawierającymi podchloryn sodu. Powstają chloraminy, gazy drażniące płuca: NH₃ + NaOCl → NH₂Cl + NaOH. Po zachlapaniu oczu płucze się je wodą co najmniej 15 minut i wzywa pomoc.
Najczęstsze błędy na maturze
- Kąt 109,5° w NH₃: tyle wynosi w NH₄⁺ i CH₄; w amoniaku wolna para zmniejsza kąt do około 107°.
- Hybrydyzacja sp² „bo są trzy wiązania”: liczy się też wolna para, więc cztery obszary gęstości elektronowej i sp³.
- Strzałka w jedną stronę w równaniu z wodą: amoniak jest słabą zasadą, reakcja z wodą jest równowagowa (⇌).
- pH wody amoniakalnej liczone jak dla NaOH: [OH⁻] nie jest równe stężeniu NH₃; trzeba skorzystać z Kb, np. [OH⁻] ≈ √(Kb · c).
- Katalizator przesuwa równowagę w syntezie NH₃: nie przesuwa, tylko skraca czas jej osiągnięcia.
- Podwyższenie temperatury zwiększa wydajność, bo reakcja szybciej zachodzi: w reakcji egzotermicznej wzrost temperatury zmniejsza stałą równowagi i wydajność; rośnie tylko szybkość.
- Brak wody w równaniu strącania Cu(OH)₂ amoniakiem: jony OH⁻ pochodzą z reakcji NH₃ z wodą, więc w zapisie jonowym są NH₃ i H₂O, a produktem są jony NH₄⁺.
Zobacz też: Kwasy, wodorotlenki i sole – przewodnik do matury · Reguła przekory w chemii · pH roztworu – jak obliczyć pH i pOH · Kwas azotowy(V) HNO₃ – kompendium · Wodorotlenek sodu NaOH – kompendium · Kwas solny HCl – kompendium · Wskaźnik z czerwonej kapusty – doświadczenie · Chemia do matury · Quiz: kwasy, wodorotlenki i sole
Testy i zadania maturalne z odpowiedziami: Równania reakcji i obliczenia chemiczne →