ELISA – zasada testu, rodzaje, czytnik płytek i płuczka, krzywa standardowa 4PL i najczęstsze błędy
Co to jest ELISA i do czego służy
ELISA (enzyme-linked immunosorbent assay) mierzy stężenie białka, hormonu, cytokiny, przeciwciała lub innej cząsteczki, którą rozpoznaje przeciwciało. Reakcja zachodzi na dnie dołka płytki z polistyrenu, do którego przylega antygen albo przeciwciało wychwytujące. Enzym sprzężony z przeciwciałem wykrywającym zamienia substrat w barwny produkt, a intensywność barwy rośnie z ilością związanej substancji.
W laboratoriach badawczych ELISA służy do oznaczania cytokin w supernatantach hodowli, miana przeciwciał u zwierząt immunizowanych, białek rekombinowanych w procesie oczyszczania. W kontroli żywności wykrywa alergeny, np. gluten, i pozostałości leków weterynaryjnych. W diagnostyce stosuje się zestawy z oznaczeniem CE-IVD, które podlegają rozporządzeniu (UE) 2017/746. Interpretacja wyników diagnostycznych należy do lekarza, a ten artykuł opisuje technikę i sprzęt.
Jak działa test: rodzaje ELISA
| Rodzaj | Co jest na płytce | Jak powstaje sygnał | Zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Bezpośrednia | antygen | przeciwciało znakowane enzymem wiąże antygen | szybka kontrola obecności antygenu, mniejsza czułość |
| Pośrednia | antygen | przeciwciało pierwszorzędowe, potem drugorzędowe z enzymem | wykrywanie i miano przeciwciał w surowicy |
| Kanapkowa (sandwich) | przeciwciało wychwytujące | antygen wiąże się między dwoma przeciwciałami | cytokiny, hormony białkowe, najwyższa swoistość |
| Kompetycyjna | antygen lub przeciwciało | antygen z próbki konkuruje z antygenem znakowanym, sygnał maleje ze stężeniem | małe cząsteczki: hormony steroidowe, leki, mykotoksyny |
Typowy protokół kanapkowy ma kilka etapów. Najpierw opłaszcza się płytkę przeciwciałem w buforze węglanowym pH 9,6 (zwykle przez noc w 4 °C). Potem blokuje wolne miejsca roztworem BSA lub kazeiny, dodaje standardy i próbki, przeciwciało wykrywające, koniugat z enzymem i substrat. Między etapami płytkę płucze się kilkukrotnie buforem PBS lub TBS z 0,05 % Tween 20.
Peroksydaza chrzanowa z TMB daje niebieski produkt, który po dodaniu kwasu siarkowego lub solnego staje się żółty i stabilny. Fosfataza alkaliczna z substratem pNPP daje żółty produkt mierzony przy 405 nm. Istnieją też substraty chemiluminescencyjne i fluorescencyjne, które poszerzają zakres pomiaru, ale wymagają czytnika z odpowiednim detektorem.
Sprzęt: czytnik płytek, płuczka, inkubator
Czytnik płytek to fotometr, który mierzy absorbancję we wszystkich 96 dołkach w kilka sekund. Prostsze modele mają zestaw filtrów interferencyjnych, np. 405, 450, 492 i 620 nm. Czytniki z monochromatorem pozwalają wybrać dowolną długość fali i zmierzyć widmo, przydają się więc też do oznaczeń białka metodą BCA i Bradford czy pomiaru OD600 bakterii. Czytniki wielofunkcyjne mierzą także fluorescencję i luminescencję.
Płuczka do płytek dozuje i odsysa bufor płuczący we wszystkich dołkach rzędu lub całej płytki. Najważniejszy parametr to objętość resztkowa, czyli ile cieczy zostaje w dołku po odessaniu. Im mniejsza i bardziej równa, tym lepsza powtarzalność. Przy kilku płytkach tygodniowo wystarczy płukanie pipetą wielokanałową lub butelką z dozownikiem i wytrzepanie płytki na ręcznik papierowy.
| Laboratorium | Liczba płytek | Czytnik | Płukanie | Dodatkowo |
|---|---|---|---|---|
| Dydaktyczne | kilka w semestrze | filtrowy, 405/450/620 nm | ręczne, pipeta wielokanałowa | zestawy edukacyjne, wytrząsarka do płytek |
| Badawcze | kilka tygodniowo | z monochromatorem lub wielofunkcyjny | płuczka półautomatyczna lub automatyczna | inkubator do płytek, oprogramowanie z 4PL |
| Kontrola żywności | codziennie | filtrowy z oprogramowaniem do zestawów | automatyczna | procedury zgodne z instrukcją zestawu, kontrola jakości |
| Diagnostyczne, duża skala | dziesiątki dziennie | zintegrowany analizator | w analizatorze | automat pipetujący, LIS, walidacja CE-IVD |
Do tego dochodzą pipety jedno- i wielokanałowe, rezerwuary na odczynniki, folie do zaklejania płytek i lodówka. Płytki do ELISA mają powierzchnię o podwyższonym wiązaniu białek. Zwykłe płytki do hodowli komórkowych wiążą przeciwciała słabiej i nie nadają się do opłaszczania.
Krzywa standardowa i obliczanie wyników
Każda płytka ma własną krzywą standardową: zwykle 7–8 rozcieńczeń wzorca w seriach dwukrotnych lub trzykrotnych plus próbę ślepą, wszystko w duplikatach lub triplikatach. Zależność absorbancji od stężenia ma kształt litery S, więc dopasowanie linią prostą działa tylko w wąskim środkowym zakresie. Standardem jest model czteroparametrowy (4PL), a przy asymetrycznej krzywej pięcioparametrowy (5PL).
Wynik próbki ma sens tylko wtedy, gdy jej absorbancja mieści się w zakresie standardów. Próbkę powyżej najwyższego standardu rozcieńcza się i oznacza ponownie, a stężenie mnoży przez współczynnik rozcieńczenia. Ekstrapolacja poza krzywą to częsty i trudny do wykrycia błąd.
Powtarzalność ocenia się współczynnikiem zmienności (CV) duplikatów oraz próbkami kontrolnymi na każdej płytce. Laboratoria często przyjmują CV wewnątrz płytki poniżej 10 %, a między płytkami poniżej 15 %, choć dokładne kryteria zależą od walidacji metody.
Gotowy zestaw ma opłaszczoną płytkę, wzorce, koniugat, substrat i instrukcję z zakresem pomiaru. Kosztuje więcej za płytkę, ale oszczędza tygodnie optymalizacji. Własny układ z pary przeciwciał wychodzi taniej przy wielu płytkach, tyle że trzeba samemu dobrać stężenia przeciwciał na płytce szachownicowej i sprawdzić odzysk wzorca dodanego do próbki oraz liniowość rozcieńczeń.
Najczęstsze błędy
Złe płukanie odpowiada za większość problemów. Za słabe zostawia niezwiązany koniugat i podnosi tło, za mocne lub z przesuszeniem dołków zmywa związane białko. Bufor w płuczce trzeba sprawdzać, a końcówki igieł czyścić, bo zatkana igła daje cały rząd dołków z wysokim tłem.
Efekt brzegowy pojawia się, gdy skrajne dołki nagrzewają się lub parują szybciej niż środkowe. Pomaga zaklejanie płytki folią, inkubacja w wilgotnej komorze i doprowadzenie odczynników do temperatury pokojowej przed użyciem. Niektóre laboratoria nie umieszczają standardów i próbek w skrajnych rzędach.
W teście kanapkowym bardzo wysokie stężenie antygenu może wysycić oba przeciwciała naraz i dać zaniżony sygnał. To efekt haka (hook effect). Jeśli wynik jest podejrzanie niski przy próbce, w której spodziewamy się dużo antygenu, trzeba ją oznaczyć w kilku rozcieńczeniach.
Inne typowe błędy: zbyt długie wywoływanie substratem, odczyt po kilkudziesięciu minutach od zatrzymania reakcji, pęcherzyki w dołkach, mieszanie odczynników z różnych serii zestawu, zanieczyszczenie azydkiem sodu, który hamuje peroksydazę.
Kontrola i konserwacja czytnika i płuczki
Czytnik sprawdza się płytkami kontrolnymi z filtrami o znanej absorbancji przy określonych długościach fal. Taka kontrola pokazuje dokładność fotometryczną, liniowość i poprawność długości fali. W laboratoriach akredytowanych wykonuje się ją okresowo i dokumentuje, a serwis producenta zwykle raz w roku.
Płuczkę po pracy przepłukuje się wodą destylowaną, by sól z buforu nie krystalizowała w przewodach, a przed dłuższą przerwą zostawia w roztworze zalecanym przez producenta. Pojemnik na odpady opróżnia się codziennie. Ciecze z testów na materiale potencjalnie zakaźnym inaktywuje się zgodnie z procedurą pracowni przed wylaniem.
Bezpieczeństwo pracy
Kwas siarkowy jako roztwór zatrzymujący jest rozcieńczony, ale wciąż żrący, więc obowiązują okulary i rękawice. Niektóre substraty i konserwanty w zestawach są drażniące lub toksyczne, co opisuje karta charakterystyki. Próbki surowicy, osocza i płynów ustrojowych traktuje się jak materiał potencjalnie zakaźny i pracuje z nimi zgodnie z zasadami właściwego poziomu bezpieczeństwa biologicznego.
Najczęstsze pytania
Przy jakiej długości fali odczytuje się ELISA z TMB?
Po zatrzymaniu kwasem przy 450 nm, z długością odniesienia 570–630 nm, która odejmuje wpływ zarysowań i nierówności dna płytki.
Czym różni się ELISA kanapkowa od kompetycyjnej?
W kanapkowej sygnał rośnie ze stężeniem antygenu, który wiąże się między dwoma przeciwciałami. W kompetycyjnej sygnał maleje, bo antygen z próbki wypiera antygen znakowany. Kompetycyjną stosuje się do małych cząsteczek.
Czy do ELISA potrzebna jest płuczka automatyczna?
Nie zawsze. Przy kilku płytkach tygodniowo wystarczy pipeta wielokanałowa. Płuczka poprawia powtarzalność i oszczędza czas przy większej liczbie płytek.
Dlaczego wyniki duplikatów się różnią?
Najczęściej z powodu niedokładnego pipetowania, pęcherzyków, nierównego płukania lub efektu brzegowego.
Jak obliczyć stężenie z krzywej standardowej?
Dopasowuje się krzywą modelem 4PL lub 5PL, odczytuje stężenie dla absorbancji próbki i mnoży przez współczynnik rozcieńczenia. Wynik spoza zakresu standardów wymaga ponownego oznaczenia.
Czy czytnik ELISA zmierzy też stężenie białka?
Tak, jeśli ma odpowiedni filtr lub monochromator. Oznaczenia BCA (562 nm) i Bradford (595 nm) wykonuje się w płytkach 96-dołkowych.
Zobacz też: Biotechnologia – przewodnik po dziale · Sprzęt laboratoryjny – przewodnik A–Z · SDS-PAGE i western blot · Pipety automatyczne – rodzaje i kalibracja · Końcówki, probówki i mikropłytki · Wyposażenie laboratorium – lista i konfigurator · Wycena wyposażenia laboratorium
Więcej o aparaturze i metodach biologii molekularnej: Biotechnologia – sprzęt, odczynniki i metody →